डॉ.श्रीकृष्ण नारायण राऊत

• जन्म : 
• १ जुलै १९५५  ( पातूर जि. अकोला )
• शिक्षण :
• एम.कॉम.,एम.ए.,एम.फिल.पीएच्.डी.(मराठी ) पीएच्.डी.(वाणिज्य)
• व्यवसाय : माजी वाणिज्यविभाग प्रमुख,श्री शिवाजी महाविद्यालय,अकोला
• प्रकाशित पुस्तके :
• ‘गुलाल’(१९८९ )
• गुलाल आणि इतर गझला
• (प.आ.२००३ दु. आ.२०२०)
• एकविसाव्या शतकाच्या उंबरठ्यावर जन्म घेणाऱ्या तान्ह्या मुला’ कवितासंग्रह( प.आ. २००१ दु. आ.२०१८ )
• ‘चार ओळी तुझ्यासाठी’ (२००३ ब्रेल लिपीत २००७ )
• 'तुको बादशहा' (२o१५ )
• 'चकव्यातून फिरतो मौनी ' गझलगंधर्व सुधाकर कदम सन्मान ग्रंथ ( संपादित २o१८ )
• 'कारुण्य माणसाला संतत्व दान देते' (२o१९ )
• 'गझलाई' (२o१९ )
• 'मेळघाटच्या कविता (२०२२ )
• गझलेचे उपयोजित छंदःशास्त्र ( २०२५ )
• पुरस्कार :
• ‘एकविसाव्या शतकाच्या उंबरठ्यावर जन्म घेणाऱ्या तान्ह्या मुला’ कवितासंग्रह प्रकाशित.या संग्रहाला वि.सा.संघाचा शरच्चंद्र मुक्तिबोध स्मृति पुरस्कार, म.सा.प.चा कवी यशवंत पुरस्कार,पद्मश्री विखे पाटील विशेष साहित्य पुरस्कार,भि.ग. रोहमारे ग्रामीण साहित्य पुरस्कार,संजीवनी खोजे स्मृति पुरस्कार,यशवंतराव चव्हाण साहित्य पुरस्कार,तुका म्हणे इ.पुरस्कार.
• मौलिक मराठी गझल लेखनाकरिता बांधण जन प्रतिष्ठान,मुंबईचा जीवन गौरव पुरस्कार. २०११
• मराठी गझलमधील विशेष योगदानाबद्दल यू आर एल फौंडेशनचा गझल गौरव पुरस्कार. २०१४
• 'तुको बादशहा' अभंगसंग्रहाला वर्ध्याच्या दाते संस्थेचा संत भगवानबाबा काव्य पुरस्कार २०१७
• स्व. सूर्यकांतादेवी पोटे ट्रस्टचा साहित्यव्रती पुरस्कार २०२०
• उल्लेखनीय :
• संत गाडगेबाबा अमरावती विद्यापीठ,राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ आणि इयत्ता अकरावीच्या अभ्यासक्रमात कवितांचा समावेश.
• साहित्य अकादमीची प्रवासवृत्ती प्राप्त.
• ‘राघूमैना’(१९८२) या मराठी चित्रपटासाठी गीतलेखन.
• ‘तू तिथे असावे’ (२०१८)या मराठी चित्रपटासाठी गीतलेखन.
• आशा भोसले, सुरेश वाडकर,उषा मंगेशकर, उत्तरा केळकर, सुधाकर कदम, भीमराव पांचाळे,दिनेश अर्जुना,मदन काजळे,रफिक शेख या नामवंत गायकांच्या स्वरात ध्वनीफिती,सीडीत अनेक गझल,कविता समाविष्ट.
• श्री शिवाजी शिक्षण संस्था,अमरावती निर्मित,राजदत्त दिग्दर्शित डॉ.पंजाबराव देशमुख यांच्या जीवन-कार्यावर आधारित 'ज्ञानगंगेचा भगीरथ' ह्या चित्रपटाकरिता पटकथा,संवाद,गीत लेखन
• भ्रमण ध्वनी : 8668685288

सर्व शक्यतांविरुद्ध : अनुराधा मस्करेन्हास

 दि.६ मे २०२४ ला 'इंडियन एक्स्प्रेस ' मध्ये आलेल्या लेखाचा मराठी अनुवाद -

.

सर्व शक्यतांविरुद्ध: 

.

17 व्या वर्षी त्यांना 4 वर्षे जगण्यास सांगितले, गीतकार आणि कवी श्रीकृष्ण राऊत अजूनही त्यांच्या निदानाला आव्हान देत आहेत

त्यांना दुर्मिळ स्नायू अनुवांशिक विकार असल्याचे निदान झाल्यानंतर, राऊत यांनी त्यांच्या सर्वात कमी क्षणांमध्येही सकारात्मक असण्यावर विश्वास ठेवला आहे.

.............................

ले.अनुराधा मस्करेन्हास 

.............................

1972 मध्ये श्रीकृष्ण नारायण राऊत यांना ड्यूकेन मस्कुलर डिस्ट्रॉफी (डीएमडी) चे निदान झाले, जो एक दुर्मिळ स्नायू अनुवांशिक विकार आहे.

जाहिरात

डॉक्टरांच्या दवाखान्यात बसलेल्या एका १७ वर्षांच्या तरुण मुलाच्या डाव्या पायात तीव्र अशक्तपणा असलेल्या वेदनांची कल्पना करा. त्याला त्याच्या पायावर परत येण्यास मदत होईल अशा औषधांची वाट पाहत, किशोरवयीन डॉक्टर त्याच्या पालकांना सांगताना ऐकतो की त्याला एक दुर्मिळ आजार आहे आणि तो आणखी चार वर्षे जगू शकतो.

1972 मध्ये श्रीकृष्ण नारायण राऊत यांना ड्यूकेन मस्कुलर डिस्ट्रॉफी (डीएमडी) चे निदान झाले, जो एक दुर्मिळ स्नायू अनुवांशिक विकार आहे. मस्कुलर डिस्ट्रॉफी असोसिएशन (एमडीए) च्या मते, डीएमडी हा स्नायूंच्या पेशी अखंड ठेवणाऱ्या 'डिस्ट्रोफिन' नावाच्या प्रथिनाच्या बदलामुळे स्नायूंच्या प्रगतीशील ऱ्हास आणि कमकुवतपणामुळे ओळखला जाणारा विकार आहे. 30 च्या दशकात टिकून राहणे आता पूर्वीपेक्षा अधिक सामान्य होत चालले आहे, MDA नुसार, DMD असलेली मुले त्यांच्या किशोरवयीन वर्षांच्या पुढे जगू शकली नाहीत.

त्यानंतरच राऊत, जे आता ६९ वर्षांचे आहेत, यांना कळले की त्यांची प्रकृती बेकर मस्क्युलर डिस्ट्रॉफी या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या विकाराच्या सौम्य स्वरूपाशी संबंधित आहे. "माझ्या कुटुंबाला आणि मला कशातून जावं लागलं असेल याची तुम्ही कल्पना करू शकता का?" अकोल्यातील पातूरचे असलेले आणि आता महाराष्ट्रातील यवतमाळ जिल्ह्यात राहणारे राऊत यांना विचारले .

सततच्या स्नायूंच्या कमकुवतपणाच्या दरम्यान, राऊत यांना त्यांचे आनंदाचे दिवस परत आले. आनंद चित्रपटातील राजेश खन्ना यांचा प्रसिद्ध संवाद – “जिंदगी और मौत उपरवाले के हाथ में हैं, जहाँपनाह, जिसे ना आप बदल सकते हैं, ना मैं. हम सब तो रंगमंच की काठपुतलिया हैं जिंकी दोर उपरवाले के हाथ बंदी हैं. कौन, कब, कैसे उठेगा ये कोई नहीं बताता सक्ता है (जीवन आणि मृत्यू सर्वशक्तिमानाच्या हातात आहे, माझ्या प्रभु आणि तू किंवा मी ते बदलू शकत नाही. आपण सर्वजण या मंचावर कठपुतळी आहोत आणि देवाकडून हाताळले जात आहे. कोणाचा, केव्हा आणि कसा मृत्यू होईल हे कोणालाच माहीत नाही)” - 1978 मध्ये एका स्थानिक वृत्तपत्रात प्रसिद्ध झालेल्या मराठीत गझल लिहिण्यास त्यांना प्रवृत्त केले.

एक प्रेमळ कुटुंब आणि चांगल्या मित्रांनी वेढलेले, राऊत अकोल्यातील शिवाजी महाविद्यालयात जायचे, जिथे त्यांनी पदव्युत्तर आणि पीएचडी पदवी पूर्ण केली आणि नंतर लेक्चरर म्हणून काम केले. नाना पाटेकर अभिनीत रघु मैना या मराठी चित्रपटाचे चित्रीकरण सुरू असताना त्यांना तीन गाण्यांचे बोल लिहिण्याची संधी मिळाली. "ते 1982 मध्ये होते," राऊत आठवतात.

त्याच्या पालकांनी राऊतला लग्नासाठी पटवून देण्याचा प्रयत्न केला असता, त्याला मूल होण्याच्या जोखमीची आणि त्याला/तिची स्थिती विकसित होईल की नाही याबद्दल काळजी वाटत होती. नशिबाने त्याच्यासाठी वेगवेगळ्या योजना आखल्या होत्या. राऊतच्या भावाच्या पत्नीची बहीण उषा हिला त्याची अवस्था माहीत असतानाच ती त्याच्याशी लग्न करण्यावर ठाम होती. राऊतच्या आनंदाला पारावार राहिला नाही आणि लवकरच त्यांना दोन मुलगे झाले.

वर्षानुवर्षे, राऊत यांनी केवळ त्यांचे कवितासंग्रहच प्रकाशित केले नाहीत तर एक गीतकार म्हणूनही त्यांना मराठी चित्रपट निर्मात्यांनी शोधले. त्याच्या कामाविषयी तो म्हणतो, “किमान चार ते पाच पुस्तके आहेत, ज्यांच्या थीम दुःख, प्रेम आणि प्रणय आणि अध्यात्म याभोवती फिरत आहेत.

अलीकडेच माझी गझल लोपला चंद्रमा ही ख्यातनाम पार्श्वगायक सुरेश वाडकर यांनी सादर केली होती,” तो पुढे सांगतो. राऊत यांनी भगवान विठ्ठलाला समर्पित भक्ती काव्याचा एक प्रकार असलेल्या अभंगांची रचना देखील केली आणि त्यांच्या साहित्यकृतींना लवकरच मान्यता मिळाली. “अनेक पुरस्कार माझ्या वाट्याला आले. मी अनेकदा पुण्याला जात असे आणि पद्मश्री (कै.) सिंधुताई सपकाळ यांनी माझा सत्कार केला होता,” ते आठवते.

गेल्या काही वर्षांत त्याची लक्षणे अधिकच बिघडत असताना, अगदी कमी क्षणांमध्येही सकारात्मक असण्याच्या त्याच्या विश्वासाने त्याला या संकटातून खेचले. 2015 मध्ये सेवानिवृत्त झाल्यानंतर एका वर्षात दुर्दैवी पडझड झाल्याने ते 81 टक्के अपंगत्वासह अंथरुणाला खिळले आहेत. "हे माझे अवयव हळूहळू बंद होण्यासारखे आहे कारण हा एक दुर्बल आजार आहे."

एक कॅथेटर त्याच्या मूत्राशयातून मूत्र काढून टाकण्यास मदत करते आणि राऊत आता 40 टक्के फुफ्फुसाच्या कार्याशी संबंधित आहेत. न्यूमोनियाच्या तीव्र झटक्याने त्याचे कुटुंब भयभीत झाले आहे पण राऊतला गालिबच्या गझल "दर्द का हद से गुजरना है दावा हो जाना (वेदना जेव्हा मर्यादा ओलांडते तेव्हा तो रामबाण उपाय बनतो)" मध्ये सांत्वन मिळवतो.

एक सहाय्यक पत्नी म्हणून, उषा आपल्या दुर्मिळ विकाराने जगायला शिकली आणि अनेकदा राऊत तिला "लखों में एक (लाखोंमध्ये एक)" असे चिडवायचे. तिने तिचे आवडते गाणे "जिंदगी हर कदम एक नई जंग हैं (जीवन प्रत्येक पायरीवर एक नवीन लढाई आहे)" गाऊन त्याचा सामना करायला शिकेल.

“मला सांगण्यात आले होते की माझ्याकडे चार वर्षे जगण्यासाठी आहेत आणि मला जे मिळाले ते एक बोनस फेरीसारखे वाटते. म्हणून मी सर्वांना सांगतो की माझा रक्तगट बी पॉझिटिव्ह आहे,” तो हसतो.

( अनुवाद : गुगलद्वारा )

.

मूळ इंग्रजी लेख -

.

Told at 17 he had 4 years to live, lyricist Shrikrishna Raut still challenges his diagnosis

AGAINST ALL ODDS 

ANURADHA MASCARENHAS

IMAGINE THE anguish of a 17-year-old young boy, seated at a physician's clinic, grappling with an intense weakness in his left leg. Waiting for medicines that would help him get back on his feet, the teenager instead over-hears the doctor telling his par-ents that he had a rare illness... and might only have four more years to live.

It was in 1972 when Shrikrishna Narayan Raut was as diagnosed with Duchenne mus-cular dystrophy (DMD), a rare en muscle genetic disorder. Rs According to the Muscular Dystrophy Association (MDA), DMD is a disorder characterised -by progressive muscle degener-ation and weakness due to the alteration of a protein called 'dy-strophin' that keeps muscle cells intact. While survival into the -30s is becoming more common know than before, the average life expectancy for someone suffer -

It was only much later that Raut, now 69, learned that his condition pertained more to a milder form of the disorder known as Becker Muscular Dystrophy. "Can you imagine what my family and I had to go through?" asks Raut, who hails from Patur in Akola and now lives in the Yavatmal district of Maharashtra.

Amid the persisting muscle weakness, Raut found his happy days returning. Rajesh Khanna's famous dialogue from the film Anand-"Zindagi aur maut uparwale ke haath mein hain, jahanpanah, jise na aap badal sakte hain, na main. Hum sab toh iss rangmanch ki kathputliyan hain jinki dor up-arwale ke haath bandhe hain. Kaun, kab, kaise uthega yeh koi nahi bata sakta hai (Life and death are in the hands of the Almighty, my Lord and neither you nor I can change it. All of us are puppets on this stage and are being manipulated by God. No one knows who, when or how one would die)" 

ultimately motivate him to pen his ghazal in Marathi, which was published in a local paper in 1978.

Surrounded by loving family and friends, Raut would be ac-companied to Shivaji College in Akola where he completed his postgraduate and PhD degrees and then worked as a lecturer. An opportunity came by when the Marathi film Raghu Maina starring Nana Patekar was being filmed and he was able to write lyrics for three songs. "That was in 1982," Raut recalls.

While his parents tried to convince Raut to get married, he was worried about the risk of having a child, and what would come with it. Fate had different plans for him. Usha, the sister of Raut's sister-in-law, was well-aware of his condition; but she was firm on getting married to him. Raut's doubts turned quickly to joy and they soon had two sons.

Over the years, Raut not only published his collection of po-ems, but as a lyricist he was also sought out by Marathi filmmak-ers. "There are at least four to five books," he says about his work, whose themes have revolved around sadness, love and ro-mance, and spirituality .

"Recently, my ghazal 'Lopla Chandrama' was performed by noted playback singer Suresh Wadkar," he adds. Raut also composed abhangas, a form of devotional poetry dedicated to Lord Vithhal, and his literary works soon got recognition. "Several awards came my way. I would visit Pune often and I was felicitated by Padmashri (Late) Sindhutai Sapkal," he recalls.

An unfortunate fall a year af-ter he retired in 2015 has him bedridden with an 81 percent disability. "It is like the slow shut-ting down of my organs as this is a debilitating disease."

A catheter helps drain urine from his bladder as Raut now deals with only 40 percent lung function. A severe pneumonia attack has left his family scared but Raut finds solace in Ghalib's ghazal "Dard ka hadh se guzarna hai dawa ho jana (pain in its greatest form, ultimately results in healing)".

As a supportive partner, Usha learned to live with his rare dis-order and often Raut would tease her, that he was "lakhon mein ek (one in a million)". She would sing her favourite song "Zindagi har kadam ek nayi jang hain (Life is a new battle at every step) as a symbol of her support.

"I was told I had four years to survive and what I got feels like a bonus round. Hence, I tell every-one my blood group is B Positive," he smiles wryly, quite proud of the joke he just made.

( Indian Express, Pune,

6 May 2024)

● श्रीकृष्ण राऊत ●

       

डॉ.श्रीकृष्ण नारायण राऊत

• जन्म : 
• १ जुलै १९५५  ( पातूर जि. अकोला )
• शिक्षण :
• एम.कॉम.,एम.ए.,एम.फिल.पीएच्.डी.(मराठी ) पीएच्.डी.(वाणिज्य)
• व्यवसाय : माजी वाणिज्यविभाग प्रमुख,श्री शिवाजी महाविद्यालय,अकोला
• प्रकाशित पुस्तके :
• ‘गुलाल’(१९८९ )
• गुलाल आणि इतर गझला
• (प.आ.२००३ दु. आ.२०२०)
• एकविसाव्या शतकाच्या उंबरठ्यावर जन्म घेणाऱ्या तान्ह्या मुला’ कवितासंग्रह( प.आ. २००१ दु. आ.२०१८ )
• ‘चार ओळी तुझ्यासाठी’ (२००३ ब्रेल लिपीत २००७ )
• 'तुको बादशहा' (२o१५ )
• 'चकव्यातून फिरतो मौनी ' गझलगंधर्व सुधाकर कदम सन्मान ग्रंथ ( संपादित २o१८ )
• 'कारुण्य माणसाला संतत्व दान देते' (२o१९ )
• 'गझलाई' (२o१९ )
• 'मेळघाटच्या कविता (२०२२ )
• पुरस्कार :
• ‘एकविसाव्या शतकाच्या उंबरठ्यावर जन्म घेणाऱ्या तान्ह्या मुला’ कवितासंग्रह प्रकाशित.या संग्रहाला वि.सा.संघाचा शरच्चंद्र मुक्तिबोध स्मृति पुरस्कार, म.सा.प.चा कवी यशवंत पुरस्कार,पद्मश्री विखे पाटील विशेष साहित्य पुरस्कार,भि.ग. रोहमारे ग्रामीण साहित्य पुरस्कार,संजीवनी खोजे स्मृति पुरस्कार,यशवंतराव चव्हाण साहित्य पुरस्कार,तुका म्हणे इ.पुरस्कार.
• मौलिक मराठी गझल लेखनाकरिता बांधण जन प्रतिष्ठान,मुंबईचा जीवन गौरव पुरस्कार. २०११
• मराठी गझलमधील विशेष योगदानाबद्दल यू आर एल फौंडेशनचा गझल गौरव पुरस्कार. २०१४
• 'तुको बादशहा' अभंगसंग्रहाला वर्ध्याच्या दाते संस्थेचा संत भगवानबाबा काव्य पुरस्कार २०१७
• स्व. सूर्यकांतादेवी पोटे ट्रस्टचा साहित्यव्रती पुरस्कार २०२०
• उल्लेखनीय :
• संत गाडगेबाबा अमरावती विद्यापीठ,राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ आणि इयत्ता अकरावीच्या अभ्यासक्रमात कवितांचा समावेश.
• साहित्य अकादमीची प्रवासवृत्ती प्राप्त.
• ‘राघूमैना’(१९८२) या मराठी चित्रपटासाठी गीतलेखन.
• ‘तू तिथे असावे’ (२०१८)या मराठी चित्रपटासाठी गीतलेखन.
• आशा भोसले, सुरेश वाडकर,उषा मंगेशकर, उत्तरा केळकर, सुधाकर कदम, भीमराव पांचाळे,दिनेश अर्जुना,मदन काजळे,रफिक शेख या नामवंत गायकांच्या स्वरात ध्वनीफिती,सीडीत अनेक गझल,कविता समाविष्ट.
• श्री शिवाजी शिक्षण संस्था,अमरावती निर्मित,राजदत्त दिग्दर्शित डॉ.पंजाबराव देशमुख यांच्या जीवन-कार्यावर आधारित 'ज्ञानगंगेचा भगीरथ' ह्या चित्रपटाकरिता पटकथा,संवाद,गीत लेखन
• भ्रमण ध्वनी : 8668685288

ईश्वर मृतात्म्यास शांती देवो ! : श्रीकृष्ण राऊत

 

किशोरची आणि माझी मैत्री गेल्या सत्तेचाळीस वर्षाची. म्हणजे जवळपास अर्धशतकाची. प्रचंड वेगाने मानवी नात्यागोत्यांचं व्यावसायीकरण होण्याच्या आजच्या काळात दोन जीवांचे असे मैत्र कठीणच नाही तर अशक्य आहे.

मन आणि डोळे आठवणींनी तुडुंब भरलेत.किशोर सोबत जगलेल्या अर्धशतकाचा जीवनपट आठवणीत उलगडू लागला.

१९७६ ला अकोल्याच्या श्री शिवाजी महाविद्यालयात

मी एम्. कॉमला प्रवेश घेतला. तिथल्या वर्गमित्रापैकी किशोर सानप, पुष्कराज चित्ते साहित्याच्या आवडीमुळे जानी दोस्त झाले. वसन्त वाहोकार, मधु जाधव ही मंडळी आम्हाला सिनिअर होती. अरविंद विश्वनाथ, पुरुषोत्तम बोरकर हे सीताबाई कॉलेजचे संगीसाथी होते. 

पुढे प्रत्येक जण आपापल्या वाटेने वेगवेगळ्या दिशांना पांगले. ह्या मंडळीपैकी आधी पुरुषोत्तम गेला. आता किशोर.

किशोर आणि मी थोडसं मागे पुढे एम.कॉम -एम.ए केलं. अमरावतीला किशोरने बी.एड.केलं तिथेही अकोल्याचे के.एन. देशमुख, तेल्हाऱ्याचे खारोडे असे जीवलग मित्र त्याने जोडले. नंतर वर्धा येथे जी. एस. कॉमर्सच्या ज्युनियर कॉलेजमध्ये त्याला नोकरी मिळाली. भालचंद्र नेमाडेंच्या साहित्यावर त्याने संशोधन करून पीएच.डी मिळवली. त्यानंतर कविता -कथा -कादंबरी -समीक्षा असं विपुल लेखन केलं.

अनेक पुरस्कार,मान- सन्मान मिळवले. हा सगळा प्रवास थक्क करणारा आहे.

तो सुरू होतो अकोल्यातल्या दीपक चौकापासून.ह्या चौकातल्या एका वाड्यातल्या कंपाउंड वॉलला लागून असलेल्या एकपाखी आऊट हाउसमध्ये सानप कुटुंब भाड्यानं रहायचं. चहाची हातगाडी हे त्यांच्या उत्पन्नाचं साधन होतं. वडील बाहेरगावी असले की किशोरच ती हातगाडी सांभाळायचा. कॉलेजही करायचा. किशोरसह तीन भाऊ, तीन बहिणी, आई - वडील आणि माझ्यासारखा एखाद्यावेळी मुक्कामी राहिलेला पाहुणा त्या घरात सहज सपादून जायचा. हातावरचं पोट असलं तरी हे कुटुंब मोठ्या मनाचं होतं.

आता वडील नाहीत.आई आहे.कर्ता-सवरता,एवढा मोठा नावलौकिक कमावलेला मुलगा तिच्या डोळ्यासमोर गेला. त्या माय- माउलीच्या मनाचं दुःख तिला ठाऊक की असेल कुठे तर त्या ईश्वराला माहीत.

एका बाजुला अत्यंत हलाखीची आर्थिक स्थिती आणि दुसऱ्या बाजुला उजव्या हाताला असलेला रायटर्स क्रॅम्प अशा दोन्हीवर  प्रचंड आशावादाने मात करीत किशोरने हा प्रवास केला आहे. रायटर्स क्रॅम्प मध्ये तर्जनी- मध्यमा आणि अंगठा ही तिन्ही बोटे करकचून पेनाला घट्ट पकडल्याशिवाय लिहिता येत नाही. लेखनाचा वेग अतिशय मंदावतो.अशा शारीरिक प्रतिकूलतेला जिंकून किशोर मोठा लेखक झाला ही गोष्ट केवळ अभिमानाचीच नाही तर कमालीची  प्रेरणादायी आहे. 

त्याला ज्या वेगानं सुचत होतं त्या वेगानं त्याला लिहिता येत नव्हतं. मग त्यानं गोदरेजचं एक जुनं टाइपरायटर घेतलं. घरच्या घरी चुकत-शिकत त्यानं टाइप रायटिंग सुरू केलं. त्यात चांगली गती मिळवली. तेव्हा कॉम्प्युटर आला नव्हता. पीएच.डीचा अख्खा प्रबंध, एम.फिलचे संपूर्ण डिझर्टेशन, बारावीची कॉमसची पुस्तके त्याने स्वतःच टाइप केली. पुढे कॉम्प्युटर आल्यावर त्याच्या लेखनाने चांगलाच वेग घेतला.

'पांगुळवाडा ' ही एका अर्थानं आत्मकथनात्मक कादंबरी आहे.अकोल्याच्या दीपक चौकातल्या त्या वाड्यात राहणाऱ्या बिऱ्हाडाचं मध्यमवर्गी  जीवन.अवतीभवतीचे  इरसाल नमुने.समाज व्यवस्थेतलं बापाचं स्थान. 'चढता सूरज धीरे धीरे ढलता है ढल जाएगा ' ही कव्वाली कायम गुणगुणणाऱ्या काकाची हॉटेल.हे सगळं उघड्या डोळ्यांनी टिपणारा नायक पुरुषोत्तम सांगळे हा किशोरच्या तारुण्याच्या उंबरठ्यावरचाच एक अवतार आहे. १९९४ साली आलेली ही कादंबरी बहुचर्चित राहिली. त्या आधी १९८५ ला त्याचा ' ऋतू ' कवितासंग्रह आला होता. पण 'पांगुळवाडा ' कादंबरीने त्याला खऱ्या अर्थानं लेखक म्हणून ठसठशीत ओळख दिली.  

किशोरला पीएच.डी मिळाल्यानंतर

त्या संशोधनाची तीन पुस्तके आली. भालचंद्र  नेमाडे यांची कादंबरी, भालचंद्र नेमाडे यांची समीक्षा, भालचंद्र नेमाडे यांची कविता.या पुस्तकांनी

डॉ.किशोर सानप हे नाव मराठी साहित्य जगतात समीक्षक म्हणून प्रतिष्ठित झाले. त्यातल्या दोन पुस्तकांना राज्य पुरस्कार मिळाल्याने राजमान्यताही  मिळाली. 

'तिसऱ्या दर्जाच्या कवीला भविष्य असते परंतु समीक्षकाला मात्र काही मोजक्याच संधी असतात. '

हे शिष्टसंमत वाङमय तत्व त्यानं कधीच मानलं नाही.

कवितेची त्याच्या इतकी विपुल समीक्षा मराठी साहित्यात दुर्मिळच आहे.

'युगांतराची कविता ' हे पुस्तक त्याची साक्ष आहे.

मधल्या काळात संत तुकाराम महाराजांच्या गाथेने किशोरला झपाटले. मनोज तायडे सोबत त्याने ' तुकाराम :व्यक्तित्व आणि  कवित्व ' हे पुस्तक लिहिले.

हे पुस्तक अमरावती विद्यापीठात अभ्यासक्रमात लागले. २०१० मध्ये त्याची सातवी आवृत्ती प्रकाशित झाली.नंतर किशोरचा संत तुकाराम महाराजांचा विविधांगी वेध घेणारा ग्रंथ ' समग्र तुकाराम दर्शन ' आला. अभ्यासकांनी  त्याची योग्य दखल घेतली. ह्या ग्रंथाच्याही दोन आवृत्या प्रसिद्ध झाल्या. आणि संत साहित्याचे गाढे अभ्यासक म्हणून किशोर नावाजला.  तुकोबारायाच्या अभंग गाथेचा समग्र अभ्यास मांडणारे पाच खंड त्याने संकल्पित केले होते. त्याचा संकल्प पूर्णत्वास जाण्याआधीच त्याचे वैकुंठगमन झाले. 

त्याच्या 'भूवैकुंठ ' ह्या कादंबरीची नायिका कौसल्या. कादंबरीची पाठराखण करताना  तिच्या बद्दल मी लिहिले होते -

'पंढरीच्या वारीनं, सावळ्या विठ्ठलानं, संतांच्या अभंगानं, तिला दुभंगू दिलं नाही. सुखाची आवडी असलेल्या मनाला दुःखाचाही स्वीकार सहजभाव करायला शिकवलं. पाय घट्ट रोवून आयुष्यात खंबीरपणे उभं केलं. आणि अखेरीस, संसाराच्या भवतापातून मुक्तही केलं. '

किशोरच्या समरसतेने जगण्याच्या तत्वज्ञानाचे सार याहून वेगळे नाही.

प्रल्हादराव - मुक्ताबाई यांचा ज्येष्ठ पुत्र, नंदा, सुनंदा, श्रद्धा,अरूण, संजय ह्या भावंडांचा थोरला बंधू, कविताबाईचा पती, डॉ. ऋचा -डॉ. ऋजुता  ह्या कन्यांचा पिता, डॉ. सचिन चांगले -हर्षल झुंजारराव यांचा सासरा, चिमुकल्या दिविशाचा आजोबा 

म्हणून किशोरने प्रत्येक भूमिका जबाबदारीने  निभावली.

लेखक म्हणून एकोणतीस प्रकाशित, सतरा प्रकाशनाधीन, सात संकल्पित पुस्तकांची ग्रंथसंपदा आणि विविध प्रतिष्ठित साहित्य संस्थांचे एकतीस पुरस्कार   कमावले.

बहिर्मुखी व्यक्तिमत्त्व असल्याने त्याचा विविध क्षेत्रातला लोकसंग्रहही मोठा होता. सतत जिव्हाळ्याच्या माणसांच्या संपर्कात राहणे, अडीअडचणीत त्यांच्या कामी पडणे आणि प्रत्यक्ष किंवा फोनवर तासन्तास दिलखुलास गप्पा करणे, सकारात्मक उर्जेने त्यांना प्रेरित करणे किशोरचे व्रत होते. त्याचा एक संवाद माझ्या घरी सर्वांना पाठ झाला होता. तो म्हणायचा,

तुला सांगतो श्रीकृष्णा, आपण शेवटच्या श्वासापर्यंत काम करत रहायला पाहिजे !

स्वतःच्या बाबतीत त्यानं ते अगदी खरं करून दाखवलं.

उंचपुरा, धडधाकट, गोरापान,तरुणपणी राजबिंडा दिसणारा किशोरचा देह आयुष्याच्या उत्तरार्धात असाध्य व्याधींनी ग्रासला.डॉ.ऋचा, डॉ. सचिन चांगले यांनी स्वतःच्या 'निरामय ' हॉस्पिटलमध्ये प्रयत्नांची पराकाष्ठा केली.पण अखेर किशोर गेला.

किशोर सानपच्या 'पांगुळवाडा ' कादंबरीचा नायक आहे पुरुषोत्तम सांगळे.

किशोर गेल्याची बातमी वाचली अन् सर्वप्रथम आठवली ती  शब्दाशब्दातून मानवी जीवनाचे आर्त वास्तव मांडणारी पुरुषोत्तम सांगळेची प्रार्थना -

“ईश्वर मृतात्म्यास शांती देवो, जगणाऱ्यास दुःख देवो.”

('देशोन्नती ' स्पंदन पुरवणी / दि. २८ मे २०२३)

....................................................

तुको बादशहा : एका मुमुक्षुची गाथा : बाळ पाटील

 

'तुको बादशहा' हा जेष्ठ गझलकार डाँ श्रीकृष्ण राऊत रचित अभंगछंदातील  काव्यसंग्रह अवलोकन केला.संत तुकारामाच्या आचार विचाराने प्रभावित झालेला हा कवी तुकोबास आदर्शस्थानी ठेवून अभंगरुपाने व्यक्त झाला आहे.सुरूवातीलाच तो तुकोबाला मागणे घालतोय की,

तुको बादशहा I देई शब्दधन II

करी धनवान I  लेखणीला II

कवी स्वत: हे जाणून आहे की द्न्यानदेवापासून ते निळोबारायापर्यंतची ही जी संतपरंपरा या मातीत फुलत गेली,त्या मातीचा आपण अंश आहोत. मग तुकोबाराय तर माझ्या मनाला भावलेले संत आहेत,ज्यांनी मला सावरले अशी कवीची भावना आहे.तो म्हणतो,

तूच केले दूर

डोळ्याचे पडळ

अंतरीची कळ 

कळो आली

विठ्ठलाचे वेड लागलेला तुका प्रसंगी संसाराची होळी झाली तरी आपल्या ध्येयापासून च्यूत होत नाही.किंबहुना गाथेच्या ,किर्तनाच्या रुपाने समाजप्रबोधन करतो,या तुकोबाच्या संतत्वाने कवी प्रेरीत झालेला पहावयास मिळते

तुकाराम श्वास

तुकाराम ध्यास

सदा आसपास

तुकाराम

जिवनाच्या क्षणभंगुरतेची कविला तीव्र जाणीव आहे.त्याविखी तो सजग आहे.संसार हा दु:खमय आहे हेही त्याला उमगले आहे.तो म्हणतो...

सरो आले आता

श्वासाचे इंधन

दु:खाचे चुंबन 

घेता घेता

कविची विठ्ठल भक्तिची ओढ पदोपदी जाणवत रहाते.तथापि शारिरिक दुर्बलतेमुळे तो आता पंढरीस जाऊ न शकल्याचा खेद व्क्त करून तोच विठ्ठलाला येण्याचे फर्मान सोडतो, ते याच हक्काने की मी केवळ तुझा आहे व तुझीच भक्ति करतो

चोरलेस देवा

तूच माझे पाय

सांगतोस काय

नाचण्याला

धाव तूच आता

घेण्या माझी भेट

सोड सोड वीट

तातडीने

एकूण शंभर अभंगाच्या द्वारे कवी आपले अंतरंग ऊलगडवून दाविता झाला.संतसंगामुळे भौतिकतेचे वलय निघून जाऊन आंतरिक अनुभूतिकडे  वाटचाल करणारा कवी शब्दाशब्दातून आपला जीवनानुभव मांडताना दिसतो.जिवनाची नश्वरता त्याला क्षणोक्षणी बोचते.त्यातून केव्हा एकदा मुक्त होवू असे त्याला झाले आहे.मुमुक्षत्वा़ची ही भावना व्यक्त करताना तो म्हणतो...

किती काळ राहू

भाड्याच्या घरात

उबगले रात

दिस माझे

पण मग कवीला मोक्ष हवा आहे का?  स्वर्ग हवा आहे का?    तर नाही.मोक्ष फार असाध्य गोष्ट नाही कारण,'मोक्ष आम्हावरी I रुसोनिया गेलाI

आम्ही त्याच्या बा लाI घरिले हाती' असे मोक्षाचे खेळणे बनवणार्या तुकोबारायांचा तो स्वत: चेला आहे,त्यामुळे मोक्षाला तो भाळत नाही. जिवनाचे अंतीम ध्येय म्हणचे मोक्ष नाही हे त्याला पक्के माहीती आहे.आणि म्हणूनच 'तुको बादशहाच्या समारोपाच्या अभंगात त्याने घातलेली मागणी ही या अभंगसंग्रहाचा परिपाक होय,फलप्राप्तव्य होय.मानवी जिवनाची इतिकर्तव्यताच परमेश्वराच्या पायी भजनशीळअसणे,म्हणजेच मुक्तीचा सोहळा 'याची देही याची डोळा' अनुभवून कृतकृत्याची खटाटोप संपवूनही पुन्हा ईश्वराप्रती भजनशीळ असणे , जिवनाचे खरेपूर्णत्व हे अंगी देवत्व येवूनही देवाचा भक्त म्हणून नित्य  भक्तिरत असणे हे होय.असे भक्त देवाला फार आवडतात.मग अशांना देव चरणावर नव्हे तर डोक्यावर धारण करतात.भगवान परमात्मा अर्जुनाला सांगतात...

याहीवरी पार्था

माझ्या भजनी आस्था

तयाते मी माथा

मुकूट करी

प्रस्तुत कवीही तुकोबांना शेवटी साकडे घालून हीच रास्त ईच्छा प्रकट करतो...

तुका झालासे प्रसन्न 

माग म्हणे वरदान

असे नको काहीबाही

घाल विठ्ठलाचे पायी

.....सारांशाने एकंदर अभंगसंग्रह हा एका मुमुक्षुची गाथा म्हटले तर वावगे न ठरो.

कविने अगदि सहजसोप्या भाषेत अभंगाला साजेश्या भावात आपले मन व्यक्त केले आहे.आलेल्या अनुभवांना ,जाणिवांना संवेदनशिलतेने हाताळले आहे.कसलाही अधिकार नसताना माझ्यासारख्या य:कश्चितास श्री राऊत सरांनी प्रेमाने आपला अभंगसंग्रह पाठवून चार शब्द लिहिण्याची प्रेमळ अपेक्षा व्यक्त केली.लिहीताही झालो याच भावनेतून की सर्वकर्ती ' तूच 'आहेस मी केवळ निमीत्तमात्र लेकरू.इति शम.

चुकभूल द्यावी घ्यावी.

नम्र,

_बाळ पाटील

गझलांच्या वृत्तातील लवचिकता : श्रीकृष्ण राऊत

मराठी गझल : तीन वळणे

.............................................

इ. स. १९१९ मध्ये माधवराव पटवर्धनांनी उर्दू मधील गझलांच्या वृत्तांचा परिचय मराठीला करून दिला या घटनेला आज घडीला शंभर वर्षे झाली.
इ.स. १९६३-६४ च्या   पासून सुरेश भटांनी गझल फॉर्मच्या जाणिवेच्या पातळीवर गझल लिहायला सुरुवात केली या गोष्टीलाही आज पन्नास वर्षाहून अधिक काळ उलटून गेला.
पाडगावकर करंदीकरांनी थोड्याफार फरकाने माधवरावांच्या वळणानेच गझल लिहिली. 'मी गझलेकडे वळलो ते माधवरावांच्या प्रभावामुळे ' अशी स्पष्ट कबुली करंदीकरांनी एका मुलाखतीत दिली आहे. पाडगावकरांच्या 'त्रिवेणी ' ह्या संग्रहात न-गझल, बोल गझल अशी प्रायोगिक गझल समाविष्ट आहे.माधवराव - करंदीकर - पाडगावकर यांचे गझल लेखन हे मराठी गझल चे पहिले वळण होय ह्या वळणावरील गझल बहुतांशी भावगीतात्मक आहे.

            ज्याला आपण गझलीयत म्हणतो तो गझलेचा खास बाज सुरेश भटांनी मराठीत आणला. थेट संवादी शैली, मराठमोळ्या प्रतिमा आणि जनसामान्यांची भाषा ही अंगभूत वैशिष्ट्ये घेऊन सुरेश भटांची मराठी गझल अवतरली. हे मराठी गझलचे दुसरे आणि अत्यंत महत्त्वाचे वळण होय.

इ.स. २००३ मध्ये सुरेश भटांचे देहावसान झाले. त्यानंतरच्या काळात संगणक,इंटरनेट, पोर्टल, ब्लॉग्ज, फेसबुक, यूट्युब, व्हॉट्सऍप, गझल गायनाच्या मैफिली, गझल मुशायरे अशी नवी माध्यमे मराठी गझलला उपलब्ध झाली.आणि गेल्या दहा-पंधरा वर्षात संख्येने फार मोठ्या प्रमाणात मराठीत गझल लिहिल्या गेली. अत्यंत माफक दरात मोबाईल डेटा उपलब्ध झाला त्यामुळे चोवीस तास सहज हाताशी असलेले फेसबुक आणि व्हॉट्सऍप ही आजच्या तारखेत मराठी गझलची हक्काची माध्यमे झाली. नव्या माध्यमांची नवलाई आणि अतिउत्साही तरुणाई  असा दुथडी भरून मराठी गझलचा प्रवाह सध्या वाहतो आहे. रचायला आणि वाचायलाही आटोपशीर असलेला गझलचा आकृतिबंध या प्रवाहाला वेगवान व्हायला सहाय्यभूत ठरतो आहे.प्रत्येक कालखंडात चांगल्या कवितेचं सुमार कवितेशी असणारं प्रमाण जसं व्यस्त  असतं तसंच प्रमाण ह्या डिजिटल माध्यमाातून प्रसिद्ध होत असलेल्या चांगल्या गझलांचंही आहे.

गझलच्या आकृतिबंधाची जाचक बंधने सैलसर करण्याकडे ह्या गझल प्रवाहाचा कल आहे.उदाहरणार्थ आजची मराठी गझल केवळ अक्षरगणवृत्तात लिहिली जात नाही. आशयाच्या सहज अभिव्यक्तीसाठी अक्षरगणवृत्तातला क्लिष्ट लगक्रम बाधा आणतो आणि काही अंशी कृत्रिमतेला वाव देतो,याची जाणीव झाल्याने आज फार मोठ्या प्रमाणात मराठी गझल मात्रावृत्तात लिहिली जाते.

मात्रावृत्तात शब्दातल्या प्रत्येक अक्षराचा विशिष्ट
लघु - गुरू क्रम आवश्यक नसतो. आठ -सहा- चार मात्रांची आवर्तने मात्रावृत्तात असतात.
त्यामुळे अक्षरगणवृत्ता च्या तुलनेत मात्रावृत्तात अभिव्यक्तीच्या दृष्टीने शब्द निवडीला फार मोठा वाव असतो. मात्रावृत्तात शब्दरचना सुकर आणि त्यामुळे अधिक सहज होण्याची संभावना असते. 'शक्यतो अक्षरगणवृत्तात गझल लिहावी ' असे सुरेश भटांनी गझलेच्या 'बाराखडी 'त सांगितले असले तरी अलीकडच्या काळात मात्रावृत्तात लिहिल्या गेलेल्या गझलांची संख्या फार मोठी आहे. गझल लेखनातली ही प्रवृत्ती  अभिव्यक्तीच्या स्तरावर सुलभते कडून नैसर्गिकतेच्या  दिशेने प्रवास करीत असल्याचे दिसते.

स्वराक्षर काफिया आणि स्वरकाफिया
.............................................

स्वराक्षर काफिया
............................

गझल ह्या काव्यप्रकारातील यमक म्हणजे काफिया. पण गझल मधील हा यमक प्रकार उच्चारदृष्टया कडक शिस्तीचा  असतो. गझल सोडून इतर काव्यप्रकारात 'आला /गेला ' अशी यमके साधली तरी चालतात. परंतु गझल मध्ये 'आला /गेला ' काफिया होऊ शकणार नाहीत. कारण 'आला / गेला ' मधील 'ला ' अक्षराच्या पुनरावर्तनापूर्वी येणारे आ/ ए  ह्या स्वरात समानता नाही .
काफिया मध्ये अक्षरांच्या पुनरावर्तनासोबतच त्यापूर्वीच्या अक्षरातील स्वर साम्य आवश्यक असते. म्हणून अशा काफियांना स्वराक्षर काफिया म्हणतात.
उदा.
माळला, गाळला, वाळला, चाळला, जाळला या शब्दांमध्ये ‘ळला’ अशा दोन अक्षरांची पुनरावृत्ती तर होतेच पण त्याशिवाय ह्या पुनरावृत्तीपूर्वीच्या मा, गा, वा, चा,जा, ह्या अक्षरांतला ‘आ’ हा स्वर देखील समान राहतो. यात  'खेळला ' हा शब्द काफियाचा होऊ शकणार नाही. त्यात 'ळला ' ह्या अक्षरांची पुनरावृत्ती होते परंतु ह्या पुनरावर्तनापूर्वी येणाऱ्या 'खे' ह्या अक्षरात समाविष्ट
'ए ' स्वर इतर शब्दातील 'आ' स्वराशी जुळत नाही.

कोणत्याही भाषेत स्वराक्षर काफियांच्या शब्दांची संख्या मर्यादितच असते. अनेकदा ही संख्या सहा- सात शब्दांच्या पलीकडे जात नाही. ही बाब गझल रचताना  बाधा उत्पन्न करते. अशा प्रकारच्या कडक शिस्तीतून मुक्त होण्यासाठी स्वरकाफियाचा जन्म झाला.

स्वरकाफिया
..................

काफिया म्हणून योजिलेल्या शब्दांत जेव्हा एकाही अक्षराचे पुनरावर्तन नसते. तर शब्दांतील शेवटच्या अक्षरांचा केवळ स्वर समान असतो. तेव्हा त्या काफियाला स्वरकाफिया असे म्हणतात.
उदा. नखरे / शहाणे
ह्या दोन शब्दांच्या  शेवटी येणाऱ्या 'रे ' आणि 'णे ' ह्या अक्षरातील 'ए' स्वराच्या साम्यामुळे
त्यांना गझलमध्ये स्वर -काफिया म्हणतात . परंतु इतर काव्यप्रकारात
'नखरे ' ह्या शब्दाला 'शहाणे ' चे यमक म्हणणे योग्य होणार नाही. ते 'यमक ' संकल्पनेच्या व्याख्येत बसणार नाही.

उर्दू -हिन्दी - गुजराती गजलात सर्रास आढळणारा स्वरकाफिया देखील मराठी गझल स्वीकारू लागली आहे. माधव जूलियन आणि सुरेश भट यांनी एक्कट -दुक्कट गझलेत योजलेला स्वरकाफिया अलीकडच्या मराठी गझलात फार मोठ्या प्रमाणात आढळतो. हे मराठी गझलच्या तिसऱ्या वळणाचे महत्वाचे वैशिष्ट्य  होय.

चमत्कृतीजन्य अमूर्तता
...............................

हिन्दी - गुजराती गझलांच्या  अनुकरणातून आशयाची अमूर्तता, चमत्कृती सुद्धा मराठी गझलेत प्रवेश करू लागली आहे. अॅब्सर्ड आणि अॅबस्ट्रॅक्ट चित्रकलेसारखा हा प्रकार आहे. रंग -रेषा -आकार ह्या माध्यमाच्या तुलनेत गझलमधील अमूर्तता, चमत्कृती भाषिक पातळीवर  वाचकांशी संवाद साधण्यास असमर्थ ठरते.

१९७० च्या दशकात हा प्रयोग गुजराती गझलेत झाला पण तो फार काळ टिकला नाही. नंतरच्या गुजराती गझलकारांनी संवादी परंपरेचा धागा पुन्हा जुळवून घेतल्याचे दिसते. मराठी गझलेतील चमत्कृतीजन्य अमूर्ततेचे भागधेय यापेक्षा वेगळे असणार नाही. कारण भाषेचा जन्मच मुळात संवादासाठी झालेला आहे.
मात्रावृत्त,स्वर काफिया आणि आशयाची अभिव्यक्तीच्या पातळीवर होणारी अमूर्त मांडणी अशा त्रिमितीने आजची मराठी गझल तिसऱ्या आणि अत्यंत महत्त्वाच्या घाटदार वळणावर उभी आहे. मराठी गझलच्या ह्या तिसर्‍या वळणावर सहज अभिव्यक्तीकरिता मराठी गझलने आणखी एक उपयुक्त बाब अवलंबिली  पाहिजे. आणि ती बाब म्हणजे गझलांच्या वृत्तातली लवचिकता होय.

छंदशास्त्र : ध्वनीरूपाचे अधिष्ठान
..................................................

उर्दूतून आलेली गझल अनेक भारतीय भाषांमध्ये रुजली. त्यांनी उर्दूचे छंदशास्त्र लवचिकतेसह स्वीकारले. संस्कृत छंदशास्त्रात तीन अक्षरांचा गण असतो तर उर्दू छंदशास्त्रात  तीन,चार आणि पाच अक्षरांचे गण असतात. संस्कृत छंदशास्त्र आणि उर्दू छंदशास्त्र यामधील हा महत्त्वाचा फरक आहे. चार अक्षरांच्या गणाने सिद्ध झालेली अनेक नवीन वृत्ते मराठीत आली त्यांचा उपयोग सुरुवातीला माधव ज्युलियन यांनी आपल्या गझलात आणि नंतरच्या कवींनी त्यांच्या कवितेत केलेला आहे.

छंदशास्त्र संस्कृत असो की उर्दू ते अक्षरांच्या उच्चारावर निर्माण झालेले आहे.
अक्षरांचे ध्वनीरूप हे छंदशास्त्राचे अधिष्ठान आहे.
गद्य किंवा पद्यातली कोणतीही अर्थपूर्ण ओळ अनेक शब्दांनी बनलेली असते. ओळीतील प्रत्येक शब्द अनेक अक्षरांनी मिळून तयार झालेला असतो.
तर शब्दातील हरेक अक्षरात व्यंजन आणि स्वर यांचा संयोग असतो. ध्वनीरूप असलेला स्वर हा कोणत्याही भाषेचा परमाणू असतो.

स्वरांचे उच्चारानुसार तीन विभाग
...................................................

अ, आ, इ, ई,उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, अं, अः
ह्या स्वरांची संख्या बारा असल्याने प्रत्येक व्यंजनात हे स्वर समाविष्ट होऊन अक्षरांची बाराखडी तयार होते. छंद शास्त्रानुसार या बारा अक्षरांचे तीन विभाग पडतात.
१) अ, इ, उ
२ )आ, ई,ऊ, ए, ओ
३ )ऐ,औ, अं, अः

पहिल्या भागातील
अ, इ, उ ह्या तीन स्वरांनी युक्त असलेली अक्षरे उदा .क, कि, कु यातील प्रत्येक अक्षर यांना उच्चारण्यासाठी जो कालावधी लागतो त्याला एकक म्हणून एक पट गृहीत धरले जाते. एक पट कालावधीला छंदशास्त्रात  'लघु ' म्हणतात. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या विभागातील आ, ई, ऊ, ए, ऐ,औ, अं, अः ह्या नऊ स्वरांनी युक्त असलेली अक्षरे
उदा. का, की, कू, के, कै, को, कौ, कं,कः यातील प्रत्येक अक्षर
उच्चारणासाठी लागणारा कालावधी दोन लघु इतका म्हणजे दुप्पट असतो. त्याला छंदशास्त्रात  'गुरू ' म्हटले जाते. लघु चा संक्षेप 'ल' आणि गुरूचा संक्षेप 'गा' छंदशास्त्रात रूढ आहेत.लघु -गुरूंचा हा उच्चारण कालावधी सापेक्ष असतो. प्रत्यक्षात लोक जी भाषा बोलतात त्यांच्या उच्चारांशी ह्याचा संबंध आपण जोडू शकत नाही.

शब्दोच्चार आणि आधुनिक भाषाविज्ञान
.........................................................

प्रदेशानुसार, व्यवसायानुसार, शैक्षणिक स्तरानुसार, सामाजिक स्तरानुसार,बोलीच्या वैशिष्ट्यानुसार एकाच शब्दाचे विविध प्रकारचे उच्चार भाषेत रूढ असतात. जगातली कोणतीही भाषा जेवढ्या प्रमाणात 'लिहिली ' जाते त्याच्या लाखपटीने ती 'बोलली ' जाते. त्यामुळे भाषेचे उच्चार रूप हे अधिक नैसर्गिक असते.  ह्याला प्रमाण मानून एकाच शब्दांचे सर्व उच्चार शुद्धच असतात असे
आधुनिक भाषाविज्ञानाने मान्य केले आहे.
'कमल ', 'नयन ', 'नजर ', 'बहर ' ह्या शब्दांचे उच्चार क+ मल, न+यन, न+जर, ब+हर असे 'लगा ' ह्या लगक्रमाने घ्यावेत. ते कधीही  कम+ ल, नय+ न, नज+ र, बह+ र अशा 'गाल ' ह्या लगक्रमाने घेऊ नयेत असा छंदशास्त्राचा नियम आहे.
मोडीत निघालेल्या  छंदशास्त्राच्या इतर कठोर नियमासारखा
हा नियमही मोडीत निघू शकतो. प्रत्येक भाषेत कालानुरूप लिपीचे सुलभीकरण होण्याची प्रक्रिया निरंतर सुरू असते. अनुस्वाराकरिता ङ, 'ञ ', 'ण ' ह्या व्यंजनांचा उपयोग करून संगणक आणि मोबाइलवर टाइप करणे अवघड होऊ लागले आहे. पारंपारिक छंदशास्त्र आणि आधुनिक भाषाविज्ञानाच्या मतभेदात उच्चारांचे कोणते प्रामाण्य मानावे असा
पेच गझलकारांपुढे निर्माण झाला आहे. अर्थात याबाबतीतही आपण लवचिक असावं असं मला वाटते.

वेलांटी - उकारांची मर्यादित सूट
...............................................

अभिव्यक्ती आशयधन होण्यासाठी कवितेतल्या ओळीत अर्थवाही शब्दांची अचूक निवड करावी लागते ती  करता यावी म्हणून छंदशास्त्राने कवीला मर्यादित प्रमाणात सूट दिली आहे. उदाहरणार्थ 'ई ', 'ऊ ' या स्वरांनी युक्त
 'की ' , 'कू ' ही दीर्घ अक्षरे प्रत्यक्ष लेखनात 'इ ', 'उ' स्वरयुक्त म्हणजे ऱ्हस्व लिहिता येतील. 'उगीच ' हा शब्द 'उगिच ' असा लिहिता येतो तर 'पाहून ' हा शब्द 'पाहुन ' असा लिहिता येईल. म्हणजे मुळात शुद्धलेखनानुसार गुरु असलेल्या वेलांटी, उकाराच्या उच्चारांना 'लघु 'करून वृत्ताची  पूर्तता करण्याची सवलत कवीला मराठीत परंपरेने मान्य झालेली आहे.

स्वरांच्या दुसऱ्या विभागातील आ, ई,ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, अं, अः ह्या नऊ स्वरांपैकी 'ई ' 'ऊ ' अशा दोनच स्वरांनी युक्त अक्षरांच्या उच्चाराकरिता ही सवलत मराठीत उपलब्ध आहे.

सवलतीची रुंदावलेली कक्षा
..............................................

उर्दू छंदशास्त्रानुसार मात्र ई, ऊ,आ,ए, ओ,  अशा स्वरांनी युक्त असलेल्या अक्षरांना अशी सवलत दिली जाते. उर्दू छंदशास्त्राने  सवलतीची कक्षा अधिक रुंदावली आहे. ह्या सवलतीनुसार  शब्दांच्या शेवटच्या अक्षरांचे किंवा एकाक्षरी शब्दांचे दीर्घ वेलांटी - उकार मात्रा घटविण्यासाठी ऱ्हस्व लिहीत नाहीत.

गझलांच्या वृत्तातील लवचिकता
.................................................

उपरोक्त रूंद सवलतीलाच गझलांच्या वृत्तातील लवचिकता म्हटले आहे. ह्या लवचिकतेला उर्दूत 'हर्फ गिराना ' हिन्दीत 'मात्रा गिराना ' आणि गुजरातीत 'मात्रा लोप' असे म्हटले जाते. उर्दू छंदशास्त्रात सुरुवातीला अपवाद म्हणून, नंतर सूट म्हणून मान्यता पावलेली ही लवचिकता उस्ताद शायरांनी एवढ्या मोठ्या प्रमाणात रूढ केली की त्या लवचिकतेचे नंतर नियम तयार झाले. वृत्तातील लघु -गुरूक्रमानुसार आवश्यक असेल तेथे शब्दातील 'गुरू ' अक्षरांचा उच्चार 'गुरू ' ठेवता येईल आणि निकड असेल तेथे त्याच अक्षरांचा उच्चार 'लघु 'करता येईल.अशा स्वरूपाची ही सवलत असल्यामुळे तिला गझलांच्या वृत्तातली लवचिकता म्हटले आहे.
'मात्रागिराना ' ह्या संकल्पनेला आपण मराठीत 'मात्रा घटवणे' म्हणू शकतो. पण या दोन्ही नामा पेक्षा तिला
'लवचिकता ' म्हणणे अधिक योग्य वाटते.
Columbia.edu ह्या संकेतस्थळावर मीर तक़ी मीर यांच्या सहा दीवानमधल्या १९१६ आणि ग़ालिब यांच्या २३४ गझलांच्या
वृत्तांचा लगक्रम
दिलेला आहे.तेथे गझलांच्या वृत्तांसंबंधी एक अत्यंत उपयोगी पुस्तिका दिलेली आहे. ह्या पुस्तिकेच्या शेवटी दिलेली संदर्भ ग्रंथ सूची पाहिली की ह्या पुस्तिकेचे महत्व अधोरेखित होते .
URDU METER :A PRACTICAL HANDBOOK

-F. W. Pritchett & Kh. A. Khaliq
ह्या पुस्तिकेत दुसरे प्रकरण आहे- Flexibility. ज्यात
'मात्रागिराना ' ह्या संकल्पनेला स्पष्ट केले आहे . त्यावरुन ह्या संकल्पनेला  'लवचिकता ' संबोधणे अधिक उचित आहे,असे मला वाटले. दीर्घ स्वरयुक्त शब्दांतील संबंधित अक्षरांच्या  पाहिजे तेव्हा दोन मात्रा आणि हवी तेव्हा एक मात्रा मोजण्याची लवचिकता आहे.
माधवराव पटवर्धनांनी अरबी -फारसीतली वृत्ते 'शुद्ध' स्वरूपात मराठीत आणली,
म्हणजे काय केलं ?तर त्या वृत्तात असलेली लवचिकता ज्याला माधवराव 'शैथिल्य' म्हणतात ती लवचिकता माधवरावांनी काढून  टाकली आणि त्या वृत्तांना गझल रचनेत शब्द निवडीच्या अंगाने पुन्हा कठोर करून टाकले.
अरबी -फारसी -उर्दूच्या छंदशास्त्रात
ही लवचिकता का आली असावी ? हा विचार माधवरावांना महत्वाचा वाटला नाही. इथे माधवरावांच्या छंदशास्त्री भूमिकेने, प्रत्यक्ष गझल रचना करणाऱ्या त्यांच्यातल्या  कवीवर एक प्रकारे मात केली.

माधवरावांच्या काळी आणि आजही   शुद्धलेखनानुसार दीर्घ असलेल्या शब्दाच्या  वेलांट्या आणि उकार ऱ्हस्व करून वृत्तबद्ध कवितेतल्या शब्दात आपण स्वीकारल्या आहेत.
आ,ए, ऐ,ओ,औ ह्या मात्रांना ऱ्हस्व   करणारी चिन्हे उपलब्ध नसल्याने ह्या मात्रा लवचिक कशा करायच्या ही समस्या अरबी -फारसी वृत्तात  गझल रचना करणाऱ्या शायरांनी आ, ई, ऊ,ए ,ओ  ह्या दोन मात्रांचे उच्चार शब्दांच्या शेवटी येणाऱ्या अक्षरात आवश्यक असेल तेथे दोन मात्रांचे ठेऊन, निकड असेल तेथे एका मात्रेच्या उच्चार
कालावधीत उच्चारण्याचे स्वीकारले आणि अरबी -फारसी वृत्तांना आशयसापेक्ष लवचिकता प्रदान केली.ज्यामुळे नेमक्या अभिव्यक्ती साठी शब्द निवडीचा  अवकाश गझलकारांसाठी अधिक  व्यापक व्हायला मदत झाली.

वृत्तातील अशा प्रकारच्या लवचिकतेचा अवलंब  मराठी गझलेत होण्यास नुकतीच सुरुवात झाली आहे. गुजराती भाषेत गझल लिहिणारा युवा कवी हेमंत पुणेकर. याने गुजराती गझललेखनात वृत्तातली लवचिकता अगदी सहजतेने आणली. तसाच यशस्वी प्रयत्न त्याने मराठीतही केला आहे. त्याला नुकतेच मुंबईत 'शयदा ' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. शयदा(१८९२-१९६२) यांचे पूर्ण नाव हरजी लवजी दामाणी. उर्दूच्या सांकेतिक प्रतिमांच्या प्रभावापासून मुक्त असलेली तंत्रशुद्ध गझल 'शयदा ' यांनी गुजरातीत लिहिली. 'शयदा ' यांच्या गझलांनी गुजराती गझल परंपरेला ज्या प्रकारचं अस्सल गुजराती वळण लावलं तसंच मराठमोळं वळण सुरेश भटांच्या गझलांनी मराठी गझल परंपरेला दिलं आहे.
गुजराती गझलेला असलेली दीडशे वर्षांची परंपरा मराठी गझल परंपरेहून अधिक मोठी आहे. कलापिकृत 'हमारी पिछान ' ह्या गुजराती गझलचे ३० एप्रिल १९१९ ला माधव जूलियन यांनी  केलेले  मराठी भाषांतर 'आमची ओळख ' ह्या शीर्षकाने त्यांच्या 'गज्जलांजली ' ह्या संग्रहात' समाविष्ट आहे.

हेमंत पुणेकर यांनी गुजराती भाषेत जवळपास ऐंशी गझला लिहिल्या आहेत.  गझलांच्या वृत्तांतली लवचिकता पुणेकरांच्या गुजराती गझलांनी आत्मसात केली आहे. इ.स. २००६ मध्ये प्रकाशित झालेल्या डॉ.रईश मनिआर  यांच्या 'गझलनुं छंदोविधान ' या ग्रंथात गझलांच्या वृत्तातील 'मात्रा लोप ' म्हणजेच लवचिकतेचा सोदाहरण परिचय करून दिला आहे. मराठीत अशा प्रकारचे पुस्तक अजून आलेले नाही. अशा प्रकारच्या पुस्तकाची उणीव भरून काढण्यासाठी प्रस्तुत लेखाचा उपयोग झाल्यास माझे श्रम सार्थकी लागतील.
हेमंत पुणेकरांनी काही मराठी गझलांचे समवृत्त अनुवाद गुजरातीत केले आहेत. आणि स्वतंत्रपणे केवळ सहा गझला मराठीत लिहिल्या आहेत. गुजराती गझल लिहीत असताना ज्या सहजतेने  गझलांच्या वृत्तातल्या लवचिकतेचा अवलंब पुणेकरांनी केला अगदी तितक्याच सहजपणे त्यांनी मराठी गझल लिहितांना लीलया ही लवचिकता आणली आहे. पुढे दिलेली उदाहरणे हेमंत पुणेकर यांच्या मराठी गझलांच्या शेरांची  आहेत.

लवचिकतेकरिता मात्रा घटविण्याचे नियम
.............................................................

१)सर्व एकाक्षरी शब्दांच्या मात्रा घटवता येतात.

उदा . मी, तू, तो, ती, ते, हा, ही, हे, हो, रे, का, की, वा, गा
वृत्त - प्रभाव
लगक्रम - ल गा x ७

मी आरश्या समोर जे सरावले सतत
तू भेटली की तेच शब्द अवघडायचे

लगक्रमानुसार
पाडलेले खंड

(मी)आ/रश्या /समो/र जे /सरा/वले /सतत
(तू) भे /टली /(की) ते /च श/ब्द अव/घडा/यचे

कंसात दर्शविलेल्या 'मी ' 'तू ' 'की ' ह्या 'गुरू 'अक्षरांची मात्रा घटवून उच्चारात
'लघु ' केली आहे.

२) शब्दांच्या शेवटी येणाऱ्या अक्षराच्या मात्रा घटवता येतात.

शब्दाच्या प्रारंभी किंवा मधे येणाऱ्या अक्षरांच्या मात्रा घटवता येणार नाहीत.
उदा. ' माझे ' या शब्दाचे शेवटचे अक्षर ' झे ' उच्चारणात लघू करता येईल.
उर्दू - हिन्दीत मेरा/ तेरा / कोई ह्या शब्दातील 'रा / ई ' ही  शेवटच्या अक्षरांच्या मात्रा नियमाप्रमाणे घटवता येतात तसेच 'मे '/ 'ते '/'को ' ही प्रारंभाची अक्षरे असूनही त्यांच्या मात्रा घटवल्या जातात.ही सूट  बहुतांश वेळा  घेतली जाते.  मराठी गझलेत वारंवार येणारे अशा प्रकारचे काही शब्द भविष्यात लवचिकतेच्या दृष्टीने रूढ होऊ शकतील.

वृत्त -लज्जिता
लगक्रम -
गा ल गा / गालगा /
लगागागा

जन्म घालवता येतो सोबत, पण
आपले आपले मरण आहे

जन्म घा/लव(ता) ये/(तो) सोबत, पण
आपले /आपले /मरण आहे
'घालवता ' शब्दातील शेवटचे अक्षर 'ता ' आणि 'येतो ' शब्दातील शेवटचे अक्षर 'तो ' कंसात दर्शविले आहे. ह्या 'गुरू 'अक्षरांच्या मात्रा उच्चारात घटवून 'लघु' केल्या आहेत.
क्ष, ज्ञ,त्र,द्ध अशी जोडाक्षरे शब्दाच्या शेवटी येत असतील आणि ती दीर्घ स्वरयुक्त असतील तर त्यांच्या मात्रा अलवचिक असतात. त्या गुरू अक्षरांच्या मात्रा घटवून लघु होत नाहीत. उदा. परीक्षा, आज्ञा, पत्रे, सुद्धा

३) स्वरसंधी

शब्दाच्या शेवटी अकारांत अक्षर येत असेल आणि त्यानंतर लगेच येणाऱ्या शब्दाचा प्रारंभ -आ,ई,ए, ऐ,ओ,औ,अं अशा केवळ स्वराने होत असेल तर दोन्ही शब्दांच्या सलग उच्चारात पहिल्या शब्दातील शेवटच्या अक्षरातील 'अ ' स्वराचा लोप होऊन नंतरच्या शब्दातील प्रारंभीच्या स्वराचा संयोग  पहिल्या शब्दातील शेवटच्या व्यंजनाशी होतो.

वृत्त -भुजंगप्रयात
लगक्रम - लगागाx३

पुन्हा जन्मली ही मनात एक आशा
बघूया पुढे काय होतो तमाशा

लगक्रमानुसार खंड

पुन्हा ज/न्मली ही मना(त ए)/क आशा
बघूया /पुढे का/य होतो /तमाशा

'मनात ' शब्दातील  'त 'ह्या अकारांत अक्षराचा स्वरसंयोग नंतर लगेच येणाऱ्या 'एक ' ह्या शब्दातील प्रारंभीच्या 'ए' स्वराशी होऊन मनात + एक = मनातेक असा संयुक्त  उच्चार होतो. आणि 'मनात ' शब्दातील 'त' ह्या अक्षरातील 'अ ' स्वराचा लोप होतो. आणि वृत्तातील निश्चित लगक्रम उच्चारानुसार सिद्ध होतो. मनाते /क आशा = लगागा / लगागा

४) वृत्ताच्या लगक्रमानुसार अतिरिक्त होणारे एक अकारांत अक्षर ओळीच्या शेवटी आले तर चालते.

उदा.
मात्रावृत्त -
मात्रा - ८ / ८

स्टेशन आले की तो उतरणार
कोण कुणाच्या सोबत असतो

मात्रानुसार खंड-

स्टेशन आले / (की) तो उतरणा(र)
कोण कुणाच्या / सोबत असतो

कंसात दर्शविलेल्या एकाक्षरी 'की ' ह्या गुरू अक्षराची मात्रा घटवून लघु म्हणजे एक झाली आहे. आणि ओळीच्या शेवटी आलेल्या
'उतरणार' ह्या शब्दाचे शेवटचे 'र' हे अकारांत अक्षर अतिरिक्त म्हणून आठ मात्रा मोजताना सोडून दिले आहे.

५) फक्त अक्षरगणवृत्तातच नाही तर वरीलप्रमाणे मात्रावृत्तातही
मात्रा घटविण्याची लवचिकता घेता येते.

६) शब्दाचे शेवटचे अक्षर आणि त्यानंतर येणारा एकाक्षरी शब्द
अशा दोन्ही अक्षरांच्या मात्रा घटवू नयेत.

उदा. ' येतो रे  ' असे दोन शब्द एकापाठोपाठ एक आल्यास 'तो ' आणि 'रे ' या दोनपैकी एकाच अक्षराची मात्रा घटवावी.

७) प्रत्येक ओळीत मात्रा घटविण्याची सूट शक्य तेवढ्या कमी वेळा घेतली पाहिजे.

८) व्यक्तींच्या आणि शहरांच्या नावात मात्रा घटवण्याची सवलत घेऊ नये. उदा .सीता, मीरा, मुंबई, दिल्ली,

९) स्वरांच्या तिसऱ्या विभागातील ऐ, औ, अं, अः अशा स्वरांनी युक्त असलेले एकाक्षरी शब्द मराठीत नाहीत.

'स्वतः' हा शब्द वगळता ऐ, /औ, /अं/अः अशा स्वरांनी युक्त असलेले अक्षर   शेवटी असणारे शब्दही नाहीत. मात्र हिन्दी उर्दूत 'मै' 'है ' अशा एकाक्षरी शब्दांच्या मात्रा घटविल्याची उदाहरणे फार मोठ्या प्रमाणात सापडतात.

मराठी भाषेतील अनेक शब्द इतर भारतीय भाषेतून आले आहेत. तसेच काही शब्द अरबी -फारसी - इंग्रजीतून येऊन मराठीत बेमालूमपणे मिसळले आहेत.
उच्चाराप्रमाणे त्यांचे मूळ लिखित रूप संबंधित भाषेत कसे होते हे महत्वाचे नसून त्या शब्दाचे आज मराठीत  कोणते रूप अद्यावतपणे रूढ आहे त्याचा विचार करावा.

मराठी गझल 'लिहिली ' जात असल्याने शेर  'कहना ' ही उच्चाराधिष्ठित संकल्पना पचनी पडायला आपल्याला थोडा वेळ लागेल. उच्चारातल्या
गतीशील ' ध्वनी ' पेक्षा लिपीतली स्थितीशील 'चिन्हे ' मराठीत  प्रमाणित मानण्याची प्रवृत्ती
अल्पशा प्रमाणात का होईना पण लवचिक होताना अगदी अलीकडच्या काही गझलांमधून दिसते आहे. हिन्दी चित्रपटातली अनेक गाजलेली गाणी उर्दू गझलांच्या वृत्तात लिहिली असून त्यातही अशा प्रकारची लवचिकता आहे. शब्दांची ओढाताण किंवा कर्णकटुता त्यात अल्पांशाने जाणवत नाही. त्यामुळे ही उच्चारसिद्ध लवचिकता श्रुती सिद्धही झाली आहे .
.............................................
श्रीकृष्ण राऊत
भ्रमणध्वनी : 8668685288

.

'आशय ' दिवाळी २०१८

खूप दिवसांत इतकं विशुद्ध काव्य अनुभवायला मिळालं आहे. - ऐश्वर्य पाटेकर

 □

दि. १९ फेब्रुवारी २०२३ 

.

तीर्थरूप डॉ. श्रीकृष्ण राऊत  सर 

आपला ‘मेळघाटच्या कविता’ कवितासंग्रह वाचला.

गेली चाळीस-पंचेचाळीस वर्षे आपल्या कवितेचा यज्ञ अव्याहतपणे सुरु आहे. 

नाविन्याचा ध्यास आपल्या अभिव्यक्तीला लखलखीत ठेवतो आहे.

आपली गझलेने, निखळ कवितेने मराठी काव्यप्रवाहाच्या कक्षा रुंदवल्या आहे. 

आपली असीम नम्रता या सगळ्याच्या तळाशी आहे; अर्थातच याचे श्रेय तुम्ही घेणार नाही.

कुठल्याही वादात न पडता आपली काव्य निर्मितीची साधना आपण कसोशीने जपली  आहे. 

आपल्या निर्मितीचे मला विशेष अप्रुप आहे.

कवितेला आपल्या कह्यात घेऊन तिला रंग रूप लय नाद मुक्तछंद 

इत्यादी हरतऱ्हेचे अंगडे-टोपडे आपण घातले आहे.

मेळघाटच्या कवितेवर मराठीतील प्रख्यात समीक्षक डॉ. किशोर सानप यांनी केलेलं भाष्य 

अतिशय अभ्यासपूर्ण आणि आपल्या कवितेला उचित न्याय देणारं ठरलं आहे.

मेळघाटचा भोवताल, मेळघाटचा निसर्ग, मेळघाटचा माणूस, मेळघाटची भाषा,

मेळघाटच्या माणसाचे  रूढी - संकेत यास आपली अभिव्यक्ती पुरून उरली आहे. 

लयकाव्याचा जो आविष्कार आपण मांडला आहे; त्यास तोड नाही.

कवितेच्या उमेदीच्या काळापासून मी ज्या हरतऱ्हेच्या लयकाव्याचा आस्वाद घेतला आहे 

त्या सगळ्या लयी आपल्या मेळघाटच्या कवितेत एकवटल्या आहेत..

खूप दिवसांत इतकं विशुद्ध काव्य अनुभवायला मिळालं आहे.

लयीच्या नादात जराही कुठे तीळभर आशय हरवला नाही. दर कवितेत लयीबरोबर आशय ठसठशीत झाला आहे.

'पाढे  वाच पाढे 

चार चणे खाय 

लेकी वनवासी 

शाळा शिकून जाय.

कशी येऊ सांग

घरी नाही कोणी;

किती काढू काटे 

पाय अनवाणी.

झोपडीही नाही 

कुठं राहू दादा ?

आडोसाही नाही 

कुठं न्हाऊ दादा ?”

शिपायाच्या घरी 

देतो जागा तुला;

रातभर हाडं 

तिथं टाक फुला.”

कोण खाते बाई 

रोज खिरापत 

वाघुळात ससा 

तशी तुझी गत! '

हे फक्त एक उदाहरण आहे. अशा कितीतरी कविता आपल्या आशयविषयांनी मनोहर उतरल्या आहे. मराठी काव्यप्रवाहात  एखाद्या समाजाचा असा काव्यात्म ऐवज हा पहिल्यांदाच आला आहे. त्यामुळे याचे मोल खूप आहे. निश्चितच आपल्या कवितेने मराठी कविता समृद्ध होणार आहे. असे जाणवल्यावाचून राहत नाही..

खूप दिवसांत इतकी चांगली कविता वाचायला दिली त्यामुळे आपले खूप आभार..

कळावे आपला 

ऐश्वर्य.

.

॥ 'तुको बादशहा' बद्दल ॥ -सुखदेव ढाणके/ संतोष पद्माकर

 

॥ 'तुको बादशहा' बद्दल ॥

॥ १ ॥

.

माझा मित्र कविवर्य श्रीकृष्ण राऊत याचा "तुको बादशहा "हा अभंग संग्रह नुकताच प्राप्त झाला. तुकारामानंतर अभंगाचा वारसा चालविणारा हा एकमेव कवी.त्याला शुभेच्छा।

.

देहूच्या गादीचा 

धन्य तू वारस 

वाढविसी वंश 

तुकोबांचा 

.

वोविला अभंग 

श्वासो श्वासी येणे 

केवढे देखणे 

आर्त केले 

.

काळजाचा टाक 

रगताची शाई 

"तुको बादशाही "

जन्मे तेव्हा 

.

- सुखदेव ढाणके

.

॥ २॥

.

'तुको बादशहा ' : संतोष पद्माकर पवार

.

प्रस्तावना न वाचता आधी फक्त कविता वाचली, अप्रतिम शब्दकळा, अभंग छंदही आपल्या प्रकृतीला साजतो, अभंग लयीला नवी जीवनदृष्टी प्रत्ययास येते... तुकाराम कबीर, रोहिदास, पंढरपूर, यांच्या दर्शनासोबत समाजजीवन, लोकशहाणपण, समंजस आणि आधुनिक दृष्टी देणारे अभंग खूप भावतात, ओघवतेपण हे या लेखनाचे वैशिष्ट्य ! भाषा अगदीच मध्ययुग ते आतापावेतो जोडणारी... 

.

कॅरमची गोटी 

सिधी पाकिटात

तसा हृदयात

येई देवा

अशा ओळी नास्तिक असूनही भावल्या

.

नावाचेच काय

नारायण तेल

दूर कै करील 

वातरोग ?

असल्या ओळी मनात घर करतात, तुकोबांच्या शब्दांशी साधलेली तादात्मता ठायी ठायी प्रत्ययाला येते... वाचून भरून पावलो...

.

वाचूनिया तुझी

ही अभंगवाणी

तृप्त मनीकानी

झालो देवा

तुकोबाशी तुझी

जुळलेली नाळ

त्याचेच आभाळ

मेळविले

वाचुनी गझला 

केलेते शहाणे

आता अभंगाने

धन्य झालो

.

श्रीकृष्ण नावाच्या

दाविल्यास लीळा

राऊत साजला

पालखीत

.

मराठीच्या दारी

एक तुझी पाटी

लिहिली स्व हाती

कवितेची

...........................

मेळघाटच्या कविता : कोरकूंच्या जगण्याशी तादात्म्य पावलेल्या मनाचा कारुण्य पाझर! : अशोक नामदेव पळवेकर

कविवर्य श्रीकृष्ण राऊत हे १९७५ नंतरच्या काळातील एक समकालीन व प्रयोगशील कवी आहेत. अलीकडेच पुण्याच्या संवेदना प्रकाशनाकडून प्रकाशित झालेला त्यांचा 'मेळघाटच्या कविता' हा कवितासंग्रह त्यांनी मला पाठवला. कवितासंग्रह : १. रचना, आणि २. निर्मिती -ह्या दोन्ही अंगांनी दर्जेदार व अप्रतिम आहे.

या कवितेतील सौंदर्यभावना एवढी मोहक आहे, की तिने एका बैठकीत या सर्व कविता वाचून काढल्याशिवाय मला स्वस्थ राहू दिले नाही.  

मेळघाटातील कोरकू आदिवासींच्या जगण्यातील सर्व ताण-तणाव आणि सर्व ताणे-बाणे या कवितेत अगदी सहजीभावाने उतरलेले, प्रकट झालेले आहेत. खरेतर, ही कविता म्हणजे मेळघाट परिसरातील कोरकू आदिवासींच्या जगण्याशी तादात्म्य पावलेल्या कविमनाचा कारुण्य पाझरच आहे! म्हणूनच ही कविता नितळ, स्वच्छ व पारदर्शक भावजाणिवेची नितांत सुंदर भावाभिव्यक्ती आहे. 

ही भावाभिव्यक्ती 'जीवनलहरी', 'पादाकुलक', 'परिलीना', 'शुद्धसती', 'शुक्रकला' 'चंद्रभागा', 'लवंगलता' अशा वेगवेगळ्या छंदांमध्ये बद्ध असून काही कवितांच्या रचनेत दोन छंदांचा मिश्र प्रयोगही राऊत साहेबांनी केलेला आहे. तोही वाखाणण्याजोगा आहे. हे सर्व छंद जसे अभिजात आहेत, तसेच ते लोकजीवनातले लोकछंदही आहेत. सोबतच कोरकू या आदिवासी जमातीचे भावविश्व मांडताना मराठी + वऱ्हाडी + कोरकू + हिंदी या भाषांच्या संमिश्र भाषिक रुपाचा केला गेलेला प्रयोगही अत्यंत जबर व मोहक आहे. खरे म्हणजे ही 'लोकधाटी काव्यरचना' आहे! या कवितेतील कारुण्यभाव अस्सल आहे. म्हणूनच तो स्वाभाविक आहे. 

••

डॉ. अशोक नामदेव पळवेकर

'मेळघाटच्या कविता' (श्रीकृष्ण राऊत) : मोहक नादलयी-अर्थलयी _एकनाथ पगार

'मेळघाटच्या कविता' या श्रीकृष्ण राऊत यांच्या कवितासंग्रहातील कविता कोरकू आदिवासींच्या लोकसांस्कृतिक-सामाजिक जाणिवा प्रकट करणाऱ्या आहेत. निसर्गशरणता, परंपरापूजकता, दैन्य, करुणा, स्वच्छंदीपण, दुःखस्वीकृती ही या लोकजीवनाची वैशिष्ट्ये आहेत. पंचमहाभूतांना आपलेसे करणे, भौतिक व्यवहारवादी जगाचा सामना करणे, कष्ट करीत राहणे, दुःख-यातनांना लोकतत्त्वीय अधिष्ठान देणे अशा कृती-उक्तींचे लयदार अनुसरण मेळघाटातील आदिवासी करीत असतात. त्यांच्या सुखदुःखांना करुणा, प्रेम प्रकटीकरणाला लोकतत्त्वीय नजरेने श्रीकृष्ण राऊत पाहतात. आदिवासी लोकसंस्कृती-लोकजीवन- लोकव्यवहार लोकगीतांच्या लयी-चालींतून येथे कवितारूप धारण करतात.

प्रार्थना, आराधनागीत, पाळणा आवाहनगीत, नृत्यगीत, सण-उत्सवगीत, महात्म्यकथागीत, स्तवन, करुणागीत, ओवी, स्त्रीगीत, विधिगीत हे लोकगीतांचे आकृतिबंध येथे उपयोजिले आहेत. आदिवासी जीवनाशय पाहायचा, दाखवायचा आणि प्रतीतगम्य करायचा तर त्यासाठी लोकगीताचा आकृतिबंध स्वीकारायचा असे कवीचे धोरण आहे. कोरकूगीतांचे-लोकगीतांचे रूपबंध उपयोजनाची प्रयत्नशीलताही येथे दिसते. कोरकू बोलीतले काही शब्दही या गीतांमध्ये आलेले आहेत (उदा. जांगडी, गरदा, हांडोर, मुंडा, बकडिया, मुंडी, तगिली, सोरई, भूमका, सिडोली, टारयकू, लामझ्याना इ.) ग्रामीण बोली, प्रमाणबोली आणि क्वचित कोरकू बोली यांची संमिश्र बोली या कवितांना प्रादेशिकता- लोकसांस्कृतिकता बहाल करतात.

सातपुडा पर्वताच्या अखेरीस मेळघाट हा परिसर आहे. पाऊस, डोंगर, सिपना नदी, सागबन, मोहबन, जंगल, बिबट्या, हरिणी, मोर, रानकंद, सिपनाबन, चित्ता, जनावरे, अस्वल, रानपाखरू, वासनचा वेल, रातकिडा, बासाड्याचे कोंब, वाघुळ, ससा, *वाघ*, नाला, कराडी, सायळ, बाना, कालकाफटा, नाग, टेंभर, कामुन्या, चारोळी, सहेद, मध, घार, शिसम, बोराटी, जामुनीची पानं, सागाचा पानोळा, रानकेळ, वावटळ, मेंढरं, लांडगे इ. शब्द-संकल्पना, वस्तू, प्राणी-पक्षी, निसर्गरूपे प्रादेशिक-मेळघाटी संदर्भ पुरवतात. सागाचे जंगल, मोहाची झाडे, सिपना नदी, डोंगरदेव, पाऊस, वाघ हरीण-चित्ता-अस्वल ही निसर्गरूपे कोरकू आदिवासींच्या अस्तित्वाचा अधिवास आहे. निसर्गरूपे आणि निसर्गघटिते यांना आदिवासींच्या भावजीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याने प्रतिमा-प्रतिके- रूपके-उपमानेही या निसर्गसान्निध्याने वेढलेली आहेत.

'जल, जंगल, जमीन यावर आदिम हक्क आदिवासींचा असल्याचे मानले जाते. आदिवासीचे दैनंदिन सण याच गोष्टींवर घडत बिघडत असतात. अधिवासच हा निसर्ग आहे, किंबहुना आपण निसर्गाचाच अंश आहोत, प्राणी- पशुपक्षी-डोंगर, नदी, झाडे ही आपलीच रूपे आहेत, अशी त्यांची धारणाही असते.

पावसाला एकूणच जीवनात महत्त्व आहे. दऱ्या डोंगर-जंगल यांत वावरणाच्या आदिवासांना म्हणूनच वरुणाची प्रार्थना करावी लागते किंवा पावसाला आवाहन करावे लागते, हे लक्षात घेऊन मेळघाटच्या कवितांचा प्रारंभ वरुणाच्या प्रार्थनेने झाला आहे आणि अखेरीस अरे 'पावसाच्या देवा' अशी आळवणी आली आहे. वरुणाची प्रार्थना करताना मानव-मानवतेवर भौतिकसृष्टी- झाडे-झुडपे असे सारेच तुझी अपत्ये आहेत, अशी आठवण करून दिली आहे. 'तुझ्या डोळ्यांतून झरू दे करुणा' ही ती प्रार्थना आहे, 'मिठाच्या कुणाला/ झोबू दे भाकर/मुगीच्या सणाला / सांडू दे साखर मानव वा इतर सर्वच सजीवांना कारुण्यधारा दे असे हे सांगणे आहे. अगदीच बिकट क्षणी पावसाच्या देवाला आवाहन - अभिमंत्रण आले आहे. ते असे, 'अरे पावसाच्या देवा दे रे आम्हा जीवदान, / तुझ्या मायच्या दुधाची / तुला घालतो मी आण' मात्र जेव्हा पावसाची संततधार लागते, झड लागते तेव्हा मात्र हाल होतात. झोपडी बुडते, नाल्यात पाय ओढले जातात. पोटात अन्न नसल्याने कळा येऊ लागतात. ओठात/धसे उपाशी दात/ लोंढा डोळ्याला' किंवा 'वाटते पोटाला /पडल भोक; /रानच्या केळीला/हेरते भूक'. सतत होणारा पाऊस कामधाम बंद पाडतो, रोजगार थांबतो, अन्नही संपलेले असते. पावसाने करूणा करावी ती अशी ! पाऊसदेव महत्त्वाचा पण त्याने सर्वांचे भरणपोषण करावे, ही धारणा येथे प्रकटते.

सातपुडा हा मेळघाटाचा देव. डोंगर हा संरक्षक पिता, जलप्रवाहांचा निर्माता, जंगलांचा पोषक म्हणून आदिवासी जीवन डोंगराच्या आश्रयाने अस्तित्वात येते. सर्वच आदिवासींच्या जीवनात 'डोंगरदेव'च झाल्याचे दिसते. 'डोंगऱ्यादेव' हा आदिवासींचा सण-उत्सव-विधिधर्मही असतो. मेळघाटात 'डोंगरदेवाचं उघडं धन' आहे. ते नदी, नदीकाठचं मोहाचं बन, फुलांच्या ओढीने येणारे अस्वल, मोहफुलांचे धन, मद्यनिर्मितीचे मुख्य घटकद्रव्य मोहफुले, फुलांची रास असे सारे उघडे धन आपले आहे, आपल्यासाठी खुले आहे, ही जाणीव 'डोंगरदेवाचं' या कवितेत आहे. डोंगर-नदी-नाले यांच्या काठावर मोहाचे बन आहे. प्राणी-आपण आदिवासी-पक्षी-माती यांच्यासाठी आहे, पण- डोंगरदेवाचं उघडं धन/रस्त्याच्या काठानं मोहाचं बन/मोहाच्या / फुलांचा चाकानं चुरा/मोटर हागतो जांगडी बुरा/ मोहाच्या फुलांची उघडी रास/वाऱ्याला लागला मोहाचा वास' (पृ.१९)

नदी, डोंगर यावरच्या मोहाच्या धनाचे पावित्र्य-आनंद-सुखधुंदी रस्त्याच्या काडीमात्र गाडीच्या चाकाखाली चिरडली जातात. मोटार हाणणारा 'जांगडी' काही चांगला नाही. रस्ते-महामार्ग-धनदांडगे हे डोंगरावरचं उघडं धन नष्ट करताहेत. जांगडी म्हणजे महानगरी-व्यवहारस्वार्थी लोक 'बुरे' आहेत, असा आदिवासींचा अनुभव आहे.  शहरीकरणाचे दुष्परिणाम आदिवासींच्या लक्षात आलेले आहेत. धनिक-मालकवर्गीय लोक- महानगरी लोक हे शोषक आहेत, त्यांच्याबद्दलचे आदिवासींचे मत बरे नाही. 'व्याघ्र प्रकल्प संरक्षित प्राणी-वन' यांमुळे त्यांना विस्थापितही व्हावे लागले-वाघासाठी हवे घर/ गाव तुझे खाली कर. / पोट बांध पाठीवर, / शहराची वाट घर,/ चिल्यापिल्यासाठी खोपा / झाडाखाली कर बापा./मालकाला एक साथ / तिचे तुझे वीक हात. १९७३-७४ च्या दरम्यान व्याघ्र प्रकल्प म्हणून मेळघाट संरक्षित करण्यात आला. 'डोंगर-जंगल- निवास जंगल आदान-वावर' सारेच संपले. त्यामुळे गाव- घर परिसर- डोंगर नदी हे सारेच सोडून शहराकडे जावे लागले. तेथे नवरा-बायकोने हात विकणे म्हणजे कष्टकरी होऊन राहणे भाग पडले. आदिवासींना 'डोंगरचा राजा' असेही संबोधले जाते, रानात- डोंगरात जीवनसंघर्ष करणारा तेथून विस्थापित होत मजूर वर्गात दाखल झाल्याची ही खंत आहे. श्रीमंती घरांबद्दल, श्रीमंताबद्दलही आदिवासींना सुप्त राग आहे. हे श्रीमंत आपले, जंगलांच्या, प्राणीपशुपक्ष्यांच्या नाशास कारणीभूत आहेत. श्रीमंतांना दया करुणा भूतदया काही नाही. त्यांच्या चैनीसाठी निसर्गाला बळी दिले जाते आहे. 'मोठ्याच्या घरी' या कवितेत एक घटना सांगितली आहे. मोठ्याच्या घरी पाहुणे येतात, पाहुणचारासाठी 'हरिण- मोर' यांचे मांस शिजवले जाते, आधी त्यांची शिकार केली जाते. 'विदेशी झिंग/गप्पांना ऊत, / गुदस्ता होतं / हरीण मस्त' 'चावती दात/कावळा घास,/मसाल्यातले / मोराचे मांस'. मोठ्यांच्या घरच्या पाहुण्यांची साग्रसंगीत सरबराई होते. पोरे मोरपिसे घेऊन नाचतात. खूष झालेला  पाहुणा सातमजली हसतो. या कवितेची अखेरही अत्यंत परिणामकारक प्रचिती देणारी आहे, श्रीमंतांच्या संवेदनशून्यता-करुणाहिनते वर आघात केलेला आहे. तो असा - 'पाहुणे गेले.. ..../गरदा उडे,/ रानपाखरू / खोप्यात रडे' (पृ.२०) धूळ उडवत मजेत पाहुणे गेले मात्र रानातले पक्षी-प्राणी मात्र रडत राहतात. 'रानपाखरु' मध्ये प्राणी- पक्ष्यांप्रमाणेच आदिवासी कोरकू यांचाही समावेश आहे !

डोंगर, मोहबन, प्राणीपशुपक्षी झाडे यांच्याप्रमाणेच 'नदी' हे आदिवासिंचे मातृदैवत आहे. 'सिपना वो माय' या कवितेत सिपना नदीच्या स्तवनस्वरूपात ओव्या गायिल्या आहेत. हे स्त्रीगीत आहे. त्यात मागणे आहे आणि स्वतःला समजावणेही आहे. सिपना नदी ही स्त्रियांच्या दृष्टीने आदिमाय आहे. 'चांदीच्या मासोळ्या' 'सोन्याचे खेकडे' ती देते. ही माय म्हणजे भर उन्हाळ्यात जीवाचा विसावा ठरते - न्हाता येते - आत्मरूपाचा साक्षात्कार घडवते. 'सिपना वो माय, / लेक डुंबली न्हाण्याला;/लुगडं वाळते - फुटे पदर पाण्याला ' पाण्याला पदर फुटणे ही कल्पकनिर्मिती होय. नदीही जीवनदात्री तशी लेकही नवसंजीवनासाठी देहमनाने तयार होत असल्याची ही खूण आहे. सिपना नदीच्या स्तवनओव्यांच्या अखेरीस करूण-उदात्त भावना प्रकटली आहे- 'सिपना वो माय, /पाणी वाघाला दे पिऊ;/ गरवार गाय/ त्याला दिसू नको देऊ' (पृ.२८)

सिपनाकाठच्या बनातून काम आवरून परत येतानाचा वेग-परिसरदृश्य वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. अंधार दाट झालेला, वेगाने कृती करीत घराचे वेध लागलेले असे स्त्रीचे कष्टप्रद भावविश्व' सिपना बनाम' या कवितेतून प्रतीत होते. दुडकी चाल, भारद्वाज पक्ष्याचे घरट्याकडे परतणे आणि 'फुलल्या सांसात फुस्कारे नाग, / फुस्कारे नाग:/नजर चौफेर फेकण भाग, / फेकणं भाग... (पृ. ३५) अशी भयाची जाणीव येथे आहे. दिवसभर कष्ट करून थकलेपणा आलेला, उपाशीपोटी काम करावे लागलेले, उजेडावाचून काही अडत नाही पण फुस्कारणारे नाग, रातकिड्यांचे गाणे आणि पोटात भूक -दूरच्या दिव्याचे रंगीत थेंब / रंगीत थेंब - / तोंडाला भाकर अजून लांब, / अजून लांब' (पृ.३५) कष्ट, घराची ओढ, आणि परिसरातले भय' 'सिपना बनात' चित्रित झालेले आहे.

आदिवासी समाजाचं सुखदुःख, अभाव, संघर्ष, निसर्गसान्निध्य आणि लोकसांस्कृतिक कृतीनाही काव्याशयात मोठे स्थान मिळालेले आहे. पावसाचा मारा होतो तेव्हा कोंब रानकंद गोळा करून जगावे लागते. भूक-दारिद्रय आणि अभाव मिळून हा समाज झटत-झगडत कसा तग धरून राहिला आहे हे दर्शविणाऱ्या अनेक कविता येथे आहेत. लाथा-बुक्क्यांचा संसार, जादूटोणा करणी, तीन दगडांची चूल, *देजसाठी* साल भरणारा लामझ्याना ( प्रथा), अंगावर दुःख काढून पंचमहाभूतांच्या आश्रयाने राखोळा संसार, जीवनसंघर्ष, सागासारखे सिधे दुःख, बिबट्याच्या जबड्यात हरणीचे थान, मीठ न्या हो- बाजार व्यवहार, पूजा-उत्सव, विवाहप्रसंग, उन्हाळी चटके, 'पोटात शिडू ओठात गाणं, 'ढोलाच्या संग नाचतं रान', सूर्याला ग्रहण, रानमेवा नव्हे भूक भागवणारे अन्न हे सारे संदर्भ आदिवासींच्या लोकसांस्कृतिक अस्तित्वाचे सूचक आहेत. मेळघाट छायाचित्रणाचे स्थळ आहे का? 'बाहेरून' पाहणारे काय पाहतात, कशाचा फोटो काढतात? मेळघाटाच्या कोणत्या सौंदर्याचे चित्र काढले जाते? या प्रश्नांच्या संदर्भात 'असा फटू काढ' ही खोचक मर्मभेदक कविता अवतरते. भूकबळी, कुपोषण, जंगल सफारी, मोहाची दारू, मागासलेपण, रोमँटिक प्रथा-परंपरा इ. संबंधीचे बाह्य आकलन असते. फोटो कशाचा काढावा ? तर - 'हातपाय काड्या,/पोट संबूडेरा;/ सटवीचा फेरा-/असा फटू काढ./ चिपडात डोळे / पसापसा खोल;/ मान खाई झोल-/असा फटू काढ. / बरगड्या छाती / पाठ- पोट - एक; / वाळली खारीक - / असा फटू काढ/ शेवाळले दात, / तोंडावर माश्या / नाही त्याची आशा - / असा फटू काढ' (पृ. ४१ या फोटोने काहीएक प्रमाणात मेळघाटच्या मरू घातलेल्या आजारी वास्तवाचे भावदर्शन - अभावदर्शन घडू शकेल, असा कवीचा विश्वास आहे.

पाळणा - अंगाईगीत म्हणणारी स्त्री म्हणते 'पोटात तुझ्या घालू मी काय ऽ जो जो रे ऽ बाळा ऽऽ जो ऽ' महिन्यापासून चूल - कोठी - खाना सारे बंद आहेत. उपाशी बाप रानात जातो, पोटाला घट्ट पदर बांधून मायही कष्टत आहे - 'सरले कोदो, मोहाचं कूट / रोटीला झालं महाग मीठ / हातातोंडाची पडेना गाठ S/ जो जो रे ऽ बाळा SS जो S' 'पोटात लागे वणवा पेटू ऽ / लागलं तोंड धुक्याला गिटू S / बेसूद नको डोळे तू मिटू S / जो जो रे S बाळा SS जो S' (पृ.१८) अन्नाशिवाय होणारी बाळाची तडफड बेशुद्धीत/ मृत्यूत रूपांतरित होऊ नये, एवढीच या स्त्रीची अपेक्षा आहे. असा हा सारा भुकेचा आगडोंब मृत्यूसूचक गीतातून मांडला गेला आहे. एरव्हीच्या अंगाईगीतापेक्षा ही अंगाई वेगळी आणि भावप्रक्षोभक आहे. उगवती पिढी रांगेल तरी काय? हा प्रश्नच आहे. माता-बाल
संगोपन अशी काहीएक योजना आहे. अंगणवाडीचे एक भुकेजले पड़के भावचित्र आहे 'चवळी पोखर S हरभरा टोकर S खाऊन देकर S येईना येईना कुपोषणाला प्रतिबंध म्हणून अंगणवाडी आहे पण साऱ्या कृती उक्ती निःसत्त्व आहेत- 'दूध पावडर/ कालवा वज्जेरS / बाळंस लेकरं । धरीना / धरीना 'जिंदगी डोंगर / कमाई उंदीर / पोटातील गार S / बुजना बुजना' (पृ.५८)

'अंगणवाडी' असो वा 'रोजगार हमी' / या योजनांची आदिवासींच्या स्थितीत आश्वासकता- आधार निर्माण करू शकत नाही. कमाई नाही आणि म्हणून भूक भागल असे अन्नही मिळत नाही. 'कुपनाचे गहू / निज्जर बहु; / भुकीला भिऊ / खकाना खाऊ (१.५९) कष्टाचा डोंगर पोखरून उंदराएवढी कमाई नाही किंवा रोजगार हमीतून मिळणारे रेशनचे धान्य हे अन्नच नसते ! या लोकांना धूळच खात खितपत मरावे (आणि जगावे !) लागते. हा सामाजिक आशय कवी प्रभावीपणे मांडतो आहे.

स्त्रीजीवनात सुख-आनंद यापेक्षा कष्टात होरपळणे, भुकेसाठी तरतूद करणे, परंपरागत रितीभातींचा अवलंब करणे, कुटुंबाचे भरणपोषण करणे या कृतींना भरलेले आहे. 'गौरी चेतते' या कवितेतील स्त्री होळीच्या सणाच्या उत्सवात सहभागीही होऊ शकत नाही. पतीनिधनाची आठवण जीव जाळते, 'भर जत्रीमंधी देवा, हात सोडला', ऊर पिटते, दाह साहते. गावशिवेवर मुंडाचे ठाणे आहे, त्यावर शिडू ओतते ! पूर्वजांच्या स्मारकाची पूजा करते. यात अर्ध्यातच सहचर सोडून गेलेला, वैधव्याचे दुःख ती सोसत राहते. मोहाच्या फुलांची वेचणी करताना रात्रीची एकटी असल्याने अस्वलाचे भय मनात दाटून येते. 'हिवाळी झाकट/घाम दरदर/धडधडे ऊर' अशी स्थिती होते. भाऊ, बाप, लेक, धनी यांची आठवण येते. 'चकमक नाही,/ नाही हाती टेंभा /रानभर बोंबा...' (पृ. ३३) मोहफुलांच्या वेचणीचे, मोहफुलांच्या धुंदीचे, अस्वलांचे संदर्भ इतरही कवितांमध्ये येतात. स्त्रीजीवनातील दैन्य- दुःख याबरोबरच भावहळवेपण-सौंदर्यवादी क्षण, प्रियकराची ओढ अशी रोमँटिक भाववृत्तीही दिसते. या कवितांमध्ये सूचक 'शृंगार-स्वप्नवृत्ती-प्रेम- हुरहूर- प्रियकराची ओड' बऱ्याच प्रमाणात येते. निसर्गघटक-प्रतिमा-संकेत याद्वारे रोमँटिक भाववृत्ती प्रकट झाली आहे. अशा काही ओळी पाहा- 'चित्याची झडप / मोरपीस वाटे/ हरिणीच्या अंगी/ सायळीचे काटे' (मीलनोत्सुकता) किंवा 'कूस फेरते रात सावली पांघरलेली चंद्रकला/ लांब पसरल्या पडछायांनी काळोखाचा फुले मळा/ ढवळी पिवळी फुले सांडती, मोहतरूंचा बार झडे,/ हुंगत-झिंगत जाई वारा, त्या गंधाने धुंद चढे' (पृ.३४) (शृंगार- प्रतिमा) किंवा 'वसाच्या खोप्यात। फडफडे पक्षी....। खड्यांनी गोंदली.। पाठीवर नक्षी' (पृ.३७)/ (वक्ष -गोंदण-नक्षी-पक्षी-हे संकेत शृंगार बहाराचे आहेत) किंवा 'हिरवी असून जामुनीची पानं । मांडवाचं मन जळे। वैशाख लेऊन' (पृ.४८) (विवाहविधीची ओढ -  चिंतन) किंवा 'पाखरासारखं। चांदणं उडालं। गाण्यात बुडालं' (पृ.५५)/ 'जिभेचा चटका उजवते होळी । नवाईची पोळी (पृ.५५)

होळीच्या प्रसंगातही दुःखविलयासाठी गाणं-नाचणं साधावे लागते. दुःखाचे- कष्टाचे सूर गाण्यात छंदोबद्ध करीत त्या लय-तालांमध्ये दुःख हलके करण्याचा हा प्रकार आहे. फुटे झाडोऱ्याला डोळा-/ आंधळली लाज: । तटतट सुटे गुंडी | सैलावले काज (पृ.५६) झाडांनीही आसक्त व्हावे असे हे स्त्रीरूप आहे. आपल्या नवतीकडे देह- उत्फुल्लतेकडे झाडे पाहत आहेत, ही जाणीवच आत्मसौंदर्याचे प्रेम प्रकट करणारी आहे. आदिवासी स्त्रियांच्या जीवनातही सौंदर्यभावना असतात, त्यांच्यातही आदिम स्त्रीत्व- मातृत्व साठवलेले, निसर्गतः प्रवाहित झालेले असते, या धारणेतून रोमँटिक प्रवृत्तीचा शिरकाव या कवितांमध्ये झालेला आहे. पण आदिवासी स्त्रीजीवनाकडे फक्त दुःख-कष्ट- यातना अभाव एवढ्यापुरतेच हा कवी पाहत नाही. 'रामपारी विरघळे साखर ओठात, । सांजवेळी हिंदकळ। दुःख पापणीत या शृगार+दुःख भावनांची परिणती अंतिमतः वात्सल्यात परिवतर्तित होते - 'चढणीला पाठ भिजे / ओसंडतो ऊर, / झोपडीत तान्हा बाई। रडतो व दूर (पृ. २३) डोक्यावर हंड्यांवर हंडे घेऊन पाणी भरणारे हे स्त्रीरूप आहे. 'कष्ट शृंगार > वात्सल्य असा हा चिंतन-कथनक्रम आहे. निखळ रोमँटिक वृत्तीने 'शृंगार-विरह- कामभाव असे या कवितामध्ये घडत नाही. दुःख अभाव धडपड यांना जोडूनच जीवनोत्सुकता प्रकट करणारी ही स्त्रीरूपे होत. येथील वनवासी मुलगी शिक्षण घेऊ शकत नाही, अनंत अडचणीचे पाढे आहेत! 'कोण खाते बाई / रोज खिरापत / वाघुळात ससा / तशी तुझी गत !' (पृ. २६) असे स्त्रियांसंबंधीचे कवीचे आकलन आहे. जाळ्यात अडकवून ठेवण्याच्या सशाची शिकार आणि व्यवस्थानिर्मित अभावात - सांस्कृतिक बंधनात अडकून पडलेले स्त्रीरूप समकक्ष बनते.

या संग्रहातील कवितांचे सगळ्यात महत्त्वाचे सत्व लोकलयीमध्ये, नादाच्या विविध शक्यतांचा शोध घेण्याच्या लोकतत्त्वांमध्ये सामावलेले आहे. या कवितांनी समकालीन छंदमुक्तीच्या आविष्कारणरितींना दूर सारले आहे. लोकगीतांच्या पध्दतीने या लौकिक कविता उद्भवल्या आहेत. लोकगीतांची सुगमता अर्थसुस्पष्टता-सौम्य सूचकता-भाव- शब्दआवृत्ती, समूहमनांचे प्रकटीकरण अशी वैशिष्ट्ये असतात. मेळघाटाचे आदिम ताल- नाद-तोल तत्त्व सांभाळण्याच्या प्रक्रियेत लोकगीतांचे आकृतिबंध औचित्याने निवडलेले वा स्फुरलेले आहेत.

येथे लहान वाक्यबंध, शब्दबंधांची आवृत्ती, वाक्यबंधांची आवृत्ती, कडव्यांची मर्यादित-नियमित रचना, यमक-अनुप्रासांची सहज योजना यांमुळे नादसौंदर्य आणि अर्थसौंदर्य प्रकट होते. काही उदाहरणे पाहा - 'धडपड़ पेटे / झावातून ऊन,/ लहालहा जळे /भट्टीवाणी रान/ भुरूभुरू चरे / गवतानं आग/ काळेकाळेभोर / भुईवर डाग/, डांगडांग नंगी /झडे पानपान / थेंबाथेंबासाठी / काय वणवण' (धडधड पेटे/ पृ.५२) येथे 'धडधड, लहालहा, भुरूभुरू, काळेकाळेभोर, डांगडांग, थेंबाथेंबासाठी, वणवण' हे अभ्यस्त शब्द आले आहेत. उन्हाळ्यातली पाण्यासाठी होणारी 'वणवण' या कवितेत आली आहे. जळणारे रान - उन्हाच्या ज्वाळा यांची धग शब्दावृत्तीमधून अधिक दाहक बनते. सारे दृश्यच दृक्-स्पर्श संवेदन जागे करते. 'अंगणवाडीचा धिंगाणा' (पृ.५८) या कवितेत 'धिंगाणा धिंगाणा', 'येईनाS येईना S', 'घरीनाS घरीना', 'बुजना S बुजना S' ही शब्दावृत्ती लय आणि नकारास्थिती आवृत्त करते. 'मीठ न्या हो' (पृ.५७) या कवितेत बाजार-व्यवहार यातील व्यापारीवृत्ती आवाहकता आणि सामान्याची लुटमार आहे. बाजारातल्या हाकाच ऐकू येतात- 'एक उडी/ दुजी उडी,/ उडी मेंढरांची / जारी सुगी/ भारी सुगी,/ सुगी लांडग्यांची.' उडी -उडी - उडी यांची आवृत्ती, सुगी- सुगी यांची आवृत्ती; शिवाय 'जारी सुगी-भारी सुगी /मेंढरांची-लांडग्यांची' या शब्दबंधातील यमकरचना नादसौंदर्यवर्धक आहे. मेंढरे (आदिवासी लोक) आणि लांडगे (व्यापारी) यात लांडग्यांची सुगी मात्र फोफावते ! बाजारात होणारी लुबाडणूक आणि आदिवासीचे भोळेपणाचे सामूहिक वर्तनही लक्षात येते.

पाऊस वाजतो (पृ. ५०) या कवितेतील पाऊसधारांचा आवाज त्याच वेळी आदिवासींची होणारी कुंचबणा यांना एक लय प्राप्त झाल्याचे दिसते.

पाऊस वाजतो  पाऊस / वाजतो
सागाच्या पानी सागाऽच्या पानी

पोटाच्या आगीला पोटाच्या / आगीलाS

पुरेना पाणी पुरेऽना पाणी

१           २

हे कडवे (१) दोन दोन शब्दांच्या चार ओळींचे आहे, कविता वाचताना (२) ते एका खास ठेक्यावर उच्चारले / वाचले जाते. 'पानी-पाणी' हे यमकही नादानुकूलता निर्माण करते. शब्दक्रम हे गद्यपध्दतीने वाचून जरी पाहिले तरी या सर्वच कवितामधून गीतलय-ध्वनिसौंदर्य निर्माण होते. गेयता-नादानुकूलता अशी शब्दबांधणी हे या कवितांचे मर्मस्थान आहे. विशेष म्हणजे विविध लयबद्धता कवीने स्वीकारली आहे. काही उदा. पाहा.

'घरी रडे' (पृ. २५) या कवितेत -

१ घरी रडे शब्द = २ अक्षरे = ४

२ दारी रडे शब्द = २ अक्षरे = ४

३ आभाळाचा डोळा शब्द = २ अक्षरे =६

४ बासाड्याचे शब्द = १ अक्षरे=४

५ कोंब केले शब्द = २ अक्षरे= ४
६ भाजीसाठी गोळा शब्द = २ अक्षरे= ६

तिसऱ्या आणि सहाव्या ओळीत अक्षरे ६ आहेत
पहिल्या, दुसऱ्या, चौथ्या आणि पाचव्या ओळीत अक्षरे ४ आहेत.
'हांड्यावर हांडा चढे' (पृ.२३) या कवितेत ५ कडवी आहेत प्रत्येक कडव्यात. ८+६+८+६ अशी अक्षरसंख्या आहे.

'उगवली बाई' या कवितेत १४ कडवी आहेत. प्रत्येक कडवे तीन ओळींचे, प्रत्येक ओळीत सहा अक्षरे आहेत, शब्द लहान लहान आहेत. (मात्र फक्त तिसऱ्या कडव्यात ५ अक्षरे आली आहेत) सुरवातीची दोन कडवी -

उगवली बाई
सुकाची चांदणी
उघड पापणी
.
चांदणी पापणी यमक

तव्यावर थाप
काटी-कुटी जळे;
झोपडी उजळे
.
जळे - उजळे - यमक

प्रत्येक कडव्याच्या शेवटी पूर्णविराम. कडव्याच्या शेवटच्या शब्दाचे वाचन नेमके थांबते आणि 'विराम' येतो.

'तुझा वाजे पावा' या कवितेत ५ कडवी आहेत, ४ ओळींचे एक कडवे. प्रत्येक ओळीत ६ अक्षरे येतात. हे नृत्यगीत आहे, समूहाने गायचे नाचायचे, परस्परांशी संवादी ताल - ठेके घ्यायचे असे कल्पून रचले आहे. शेवटची दोन कडवी पाहा- 'चांद गेला डुबी / नाच आला रंगा;/ होश नाही अंगा/ रातभर नाचा./ नाकाच्या शेंड्याला/ कुंकवाचा थेंब / चोळीसंगं चिंब / रातभर नाचा.' पावा-ढोल यांच्या साथीने गायन+ नर्तन असे पवित्रे घ्यायचे आहेत. मोहाच्या दारूची धुंदीही वाढली आहे. पायात घुंगरूही साथ ताल सावरणारे आहेत. या कडव्यांमध्ये अनुनासिकांची आवृत्ती आहे. रंगा-अंगा, थेंब-चिंब यात नादसाधर्म्यही आहे. 'रातभर नाचा' या शब्दबंधांनी प्रत्येक कडव्याची अखेर होते. फेर धरून गोलाकार साधत हे नृत्यगीत रंग भरते

नाद सौंदर्याचे वैविध्य म्हणून 'सिपना बनात' (पृ.३५) ही कविताही महत्त्वाची ठरते. 'सिपना बनात झाकट पडे,/ झाकट पडे;/ उजेडावाचून काही ना अडे,/ काही ना अडे./ हिरव्या पानाची येटोळी केली,/ येटोळी केली;/ पालूत गुंडली, चुंबळ झाली, / चुंबळ झाली.'
'झाकट पडे', 'काही ना अडे', 'येटोळी केली', चुंबळ झाली' या वाक्यबंधांची आवृत्ती गेयता - ताल-ठेका मिळून नादसौंदर्याचे विशिष्ट क्रमाने आवर्तन घडवते.

अशा विविध लयींचा लोकतत्त्वीय संचय म्हणूनही येथील कविता वैधर्म्यपूर्णता दर्शवितात. नादसौंदर्य-भावसौंदर्य आणि लोकतत्त्वीय दृष्टी या बाबतीत आजच्या गद्यभरड वास्तवाला लोकगीतात्मक स्पर्श येथे होतो. वैविध्यपूर्ण नादलयींमुळे या कविता गुणगुण करावयास भाग पाडतात. हरपत चाललेले नादगुण आणि अर्थगुण येथे 'मोहात' पाडतात. मोहबने नादलयींची बने बनतात.

(मेळघाटच्या कविता, श्रीकृष्ण राऊत, संवेदना प्रकाशन, फेब्रुवारी २०२२, पृ.१०४, मूल्य रू. १५०.) (डॉ. एकनाथ पगार, व्ही रस्ता, देवळा, जि. नाशिक, भ्रमणध्वनी क्र. ९४२१५०७५०९)

(कविता-रती/ दिवाळी २२)

मेळघाटच्या कविता - दा.गो.काळे

 कवी,गझलकार श्रीकृष्ण राऊत यांचा नुकताच प्रसिद्ध झालेला कविता संग्रह वाचला.ते सुप्रसिद्ध कवी,प्रयोगशील गझलाकार आहेत.त्यांनी चित्रपट माध्यमासाठी गीतं आणि तब्बेतीने मैफली सजविणा-या गझला लिहिल्या आहेत.सुरेश भटांच्या गझलांचा अवकाश विस्तारत असताना,त्या वर्तुळात अनेकांनी आपल्या गझला लिहिल्या,आणि एका प्रतिभाशाली गझलवंताला ख-या अर्थाने अभिवादन केले.याही पलीकडे गझलेला आपल्या सहोदरांचा वारसा तेवढ्याच सन्मानाने पुढे नेऊन ख-या अर्थाने समकालीन करून नवी उमेद निर्माण केली.काही मोजक्या लोकांनी तिला नव्या जाणिवांतून प्रयोगशील केली.त्यात श्रीकृष्ण राऊत यांचा मोलाचा वाटा आहे.त्यांनी गझल प्रकाराला नव्या स्वरूपात मैफलीच्या स्वाधीन केले आहे.

                शब्दांना संक्षेपात वापरणारा,त्यात समकालीन जिवंतपणा रूजविणारा शेरांचा एक प्रकार हल्ली खूप काही सांगून जातो.मला गझलेत गती नसली तरी,त्यातील गंभीरता आणि त्यातून निघणारा अर्थाचा झक्कन प्रकाश भावतो.अपेक्षाभंगातून सौंदर्य जाणीव लख्खन पुढे येते.अशा शेरांचा एक प्रकार ही मंडळी रूजवत आहेत.ही प्रयोगशील घटना आहे.

" कधी आसूड पाठीवर l कधी पोटावरी लाथा l कधी या चंद्रमौळीच्या l दिव्यांना झोंबतो वारा l

असे काहीसे तुकडे आजच्या वास्तवाचे चिंतनही करायला भाग पाडतात.ही गझलेमधून प्रस्पृटणारी सामाजिक बांधिलकी म्हणता येते.त्यादृष्टीने हा जपलेला,अर्थपूर्ण जाणिवांनी पुढे होणारा प्रवास या लोकांनी ख-या अर्थाने लोकघाटी केला आहे.गझल ही खरे तर आपल्यात जमा झालेल्या भावनांची सर्जनशील अशी देवाणघेवाण आहे.वास्तवाला साक्षीला ठेऊन केलेला सौंदर्यपूर्ण वार्तालाप आहे.या सगळ्यांना सोबत घेऊन आजची गझल नव्या वाटा शोधत आहे.या पार्श्वभूमीवर त्यांची कविताही अत्यंत महत्वाची म्हणता येईल.

                   आदिवासी जनप्रवाहाशी नाते म्हणजे  उघड्या,पाण्यासारखी निर्मल अशी संस्कृती जपणे होय.ही संस्कृती जपण्यासाठी आपल्या कवितेच्या  माध्यमातून गीतात्म अशा संवेदनांचा स्वर रूजवला आहे.हा कवितेचा स्वर एकटा वाटत नाही.या कवितेतील गीत संकल्पनेला Solo song चे प्रातिनिधीक असे स्वरूप प्राप्त होते.ती कविता एकट्याची राहत नाही.तिचा विस्तार त्यांच्या चालीरीती,परंपरातून एका खुल्या स्वतंत्र संस्कृतीचा निर्देश करतात.त्याला आपोआपच एका समूहाच्या आवाजाचे अस्तर प्राप्त होत जाते.कारण ही कविता त्यांच्या दररोजच्या जीवनातील असण्याची लय पकडतांना दिसते.त्या लयी प्रत्यक्षपणे श्रमजाणीवांमधून श्रमपरिहारापर्यंत आपल्या अनुभव संचितातून सहज प्राप्त झाल्या आहेत.मग त्या नृत्यातून येतात,समारंभ अथवा धार्मिकतेच्या परंपरागत चालीरूढीतून येतात.ही सामूहिक अस्तित्वभानाची उघड लय या कवितेने आपल्या शब्दात पकडण्याचा प्रयत्न या कवितेत केलेला आहे.

l डोंगरदेवाचं उघडं धन l रस्त्याच्या काठानं मोहाचं बन, l मोहाच्या फुलांचा चाकानं चुरा l मोटर हाणतो जांगडी बुरा. l मोहाच्या फुलांची उघडी रास l वा-याला लागला मोहाचा वास. l

                    ही या कवितेतील केवळ सामूहिक संवेदनाच नाहीतर,या कवितेच्या माध्यमातून वर निर्देश केलेल्या त्यांच्या उघड्या संस्कृतीचे सुचनही होते.ही संस्कृती जपावी लागत नाही.कुलूपबंद पहारे नाहीत.संस्कृतीचे रक्षकही तेथे नाहीत.शोषणाचे मूळही कोठे जन्म घेत नाही.वा-याच्या संयोगाने सहजपणे जनमानसात,सामान्यापर्यंत ती पोहचत जाते.तिच्या असण्यात कठोरता नाही.निसर्ग नियमांप्रमाणे ती उगवते,रूजते, विलय हा प्रकृतीचा धर्म असला तरी,वारंवारीता ही तिच्या अस्तित्वाची लय आहे. गाभा आहे.लोकानुकंम्पेच्या आधाराने तिचे असणेही सुकर होत गेलेले आहे.जन्म,विकास आणि विलय हा तिचा नियम असला तरी,ती जीवनदायीनी आहे.त्यामुळेचजगणे अजूनही थांबलेले नाही.असे म्हणता येते.आदिवासी संस्कृती लहान मुलांसारखी निरागस आणि अल्लड आहे.निसर्गातील गंध व ध्वनी ही तिच्या अभिव्यक्तीची प्रारूपे आहेत.तिचा -हास म्हणजे संबंध मानवी जीवनासाठी पर्यावरणाचा नाश होय.त्या संस्कृतीला जपण्याऐवजी  मुख्यप्रवाहात आणण्याचा प्रयत्न म्हणजे त्यांचे स्थलांतर व भिकेला लावण्याचे प्रयत्न होत आहेत.

वाघासाठी घर हवे,l गाव तुझे खाली कर l पोट बांध पाठीवर,l शहराची वाट धर.l चिल्यापिल्यांसाठी खोपा l झाडाखाली कर बापा.l मालकाला एक साथ l तिचे--तुझे वीक हात l

          ह्या शोषणाकडे,गुलामीकडे पुन्हा घेऊन जाणाऱ्या तथाकथित संस्कृतीच्या त्यांच्यातील व्यवस्थेच्या वाटा आहेत.त्या वाटांचा अर्थपूर्ण निर्देश करीत ही कविता पुढे जाते.त्यांच्या सामाजिक उत्थानासाठी राबविण्यात येणाऱ्या योजनांचे परिणाम चांगले नाहीत.त्यात असलेली निःसत्त्वता अधिक शोषणाकडे जात आहे.उभारण्यात आलेल्या अंगणवाड्या,पुरविल्या जाणारा पोषण आहार,रोजगार हमीच्या नावाखाली होत असलेला भ्रष्टाचार या कवितांमधून सहजपणे येताना दिसतो.त्यांच्या अज्ञानातून येथील व्यवस्थेला अर्थाजर्नाचा मार्ग गवसतो.

" शाईतून कसा l फेकला फासा; l उठला ठसा, अंगुठा फसा.l

l जिंदगी डोंगर l कमाई उंदीर l पोटातली गार l बुजंना बुजंना l

ही त्यांच्या आजच्या वास्तवाची खरी हकीकत आहे.त्यांच्या दैन्य दुःख दारिद्रयाची होरपळीची ही गाथा आहे.त्यांच्या आजच्या अवस्थेची कवीने काढलेली श्वेतपत्रिका असेही म्हणता येते.त्यांच्यात असलेल्या कलागुणांचा,मोहफुलांच्या सुगंधाने तल्लीन होऊन प्रकृतीची पूजा करणाऱ्या सहोदरांचा -हास आपण उघड्या डोळ्यांनी अनुभवत आहोत.ही खरी आजची शोकांतिका आहे. l पावसाच्या घाती l अस्वलाची नखं; l तसं मुकं दुख.l या अवस्थेतून आदिवासींचा काफीला नव्या जागतिकीनोत्तर एकरेषीय संस्कृतीकडे जात आहे.आपले वनाधिकार,अमर्याद निसर्गाच्या स्वातंत्र्याला पारखे होण्याची वेळ त्यांच्यावर आलेली आहे.त्यांना कॕशलेश,समूहापासून वंचित करीत त्यांच्या पारंपरिक कलांचे काॕपीराईटस् पळवून त्यांच्या बाजारीकरणाची प्रक्रिया सुरू आहे.ही गोष्ट येथे प्रकर्षाने लक्षात घेतली पाहिजे.आदिवासींच्या कला जेवढ्या आनंदभाविनी होत्या,तेवढयाच ताकदीने जीवनाकडे जाणाऱ्या होत्या.त्यात दुहेरी आनंदाच्या च्छटा दिसतात.त्यात आनंदासाठी निर्मिती आहे.कारण आनंद आपोआप येत नाही.आनंद निर्माण करावा लागतो.तो निर्माण करण्यासाठी सर्जनशीलतेची जोड हवी असते.हा सगळा कला व्यवहार आदिवासींनी आपल्या कष्टाशी,श्रमपरिहाराशी अलगदपणे जोडला आहे.म्हणून श्रमातून प्रकटणारे सौंदर्य त्यांच्या अभिव्यक्तीचे अभिन्न असे अंग ठरते.

               यादृष्टीने विचार केल्यास श्रमजाणीवांमधून आलेली अनेक सौंदर्यस्थळं या कवितेत विखुरलेली आहेत.म्हणजे श्रमाचा आणि सौंदर्य जाणीवांचा एक कलात्मक मेळ आदिवासींच्या असण्यात आणि जगण्यात बेमालूमपणे रूजला आहे.ही त्यांच्यात आलेली इनबिल्ट अशी प्रकृतीने निर्माण केलेली गोष्ट आहे.आपल्या हालचालीत,पेहरावात,दागदागीण्यातून उमटणा-या किनकिनाटात सतत सौंदर्यभावनांजवळ रेंगाळणा-या जागा आहेत.त्यांच्या वापरांच्या नेहमीच्या वस्तू त्याच्या रूपातूनही भावना जागृत होताना दिसतात.त्या अनुभवाव्या लागतात.

" लखलखतात हांडे l पिवळेधम्मक, l सावळ्याशा मुखावर l सांडते चमक l

" कांकणाची किणकिण l खिराडीचा नाद, l सात बैनांच्या चोचीत l डुचमळे साद l

" चढणीला पाठ भिजे l ओसंडतो ऊर, l झोपडीत तान्हा बाई l रडतो वं दूर l

                अशा अनेक सौंदर्यपूर्ण घटितांमध्ये आदिवासींच्या जीवनाची ओढ लपलेली आहे.ती शोधन्याचे काम आपल्या कवितेतून श्रीकृष्ण राऊत यांनी आत्मीयतेने केलेले आहे.या सगळ्या भान-अभावातून त्यांची सुखं आणि दुःखाचे दोन्ही पदर आपल्या सौंदर्य जाणीवांमधून कवितेत आणले आहेत.ह्या गोष्टी आपलेपणाने समजून घेण्यासाठी त्यांच्या या संग्रहातील " जंगलाच्या पाखराचं उदासलं मन " ह्या मनोगतातून त्यांच्या असतेपणाची आणि आजच्या व्यवस्थेत त्यांच्या नसतेपणाची काव्यमयता मनन करण्यासारखी आहे.खरे तर या कवितेच्या आत जाण्यासाठीचे आपल्यासाठी दार आहे.त्यातूनच या कवितेचा उगम आहे.

.

■ मेळघाटच्या कविता

■ संवेदना प्रकाशन, पुणे 

■ मूल्य रू.१५०

-------------------------------

■ 'सर्वधारा '

ऑक्टो. -नोव्हे.-डिसें.२०२२

........................................

'मंबाजी ' चे रसग्रहण : अर्चना देवधर

 □

 'मंबाजी ' चे रसग्रहण

□□

□ गझलगंध उपक्रम □

दि.११/११/२२

    नमस्कार गझलरसिकहो!

आजच्या गझलगंध उपक्रमात मी रसग्रहणासाठी निवडलेली अतिशय आशयसंपन्न गझल आहे आदरणीय श्री.श्रीकृष्ण राऊत सरांची!खूप गहन असा सामाजिक आशय असलेली ही रचना मला वाचताक्षणीच खूप आवडली.आज ह्या रचनेचं रसग्रहण करण्याचा मी माझ्या परीने प्रयत्न केला आहे.

□ आजची गझल □

मठाला स्थापण्यासाठी पुन्हा येतात मंबाजी

खिशाच्या आत घालूनी विठू नेतात मंबाजी

.

तुम्हाला हालता यावे, न साधे बोलता यावे

पवित्रे टाकुनी ऐसे धरी पेचात मंबाजी

.

कुमारी पाहिजे कन्या,तशी चालेल प्रौढाही

असे कंत्राट सौख्याचे सदा घेतात मंबाजी

.

मला भंडावती येथे,तुलाही गांजती तेथे

पसरले दूरवर माझ्या-तुझ्या देशात मंबाजी

.

अहो ज्ञानेश्वरा, टाका जुन्या ओव्या दुरुस्तीला

फुकाचा मारुनी रंधा इथे देतात मंबाजी

.

तुकारामा,अरे ह्यांना जरा तू हाण पैजारा

मुखोटा लावुनी फिरती तुझ्या वेषात मंबाजी

.

□ श्रीकृष्ण राऊत

.................................

      मंबाजी!संत तुकारामांच्या काळात धन आणि बळाच्या जोरावर समाजातल्या दुर्बल घटकांना वेठीस धरणारा एक समाजकंटक,संतवृत्तीच्या माणसांविरुद्ध लोकांना भडकवणारा एक दुरात्मा!त्याचे कारनामे आज चारशे वर्षं लोटली तरी सर्वांनाच  माहीत आहेत!काळ बदलला असला तरी असे अनेक धनदांडगे सामान्य माणसांना हातोहात वेठीस धरतात आणि अंगी कर्तृत्वहीनता असूनही उजळ माथ्याने आपल्या अवतीभवती वावरत आहेत ही वस्तुस्थिती आहे.मंबाजी हा या साऱ्यांचा प्रतिनिधी आहे असं म्हटलं तर वावगं ठरणार नाही.

       अशा मंबाजी वृत्तीच्या लोकांच्या काळ्या कृत्त्यांवर शाब्दिक प्रहार करणारी राऊत सरांची ही रचना असून प्रत्येक शेर मनाला भिडणारा आहे!आता आपण यातल्या प्रत्येक शेराच्या मला उलगडलेल्या आशयाकडे वळू.

□ शेर क्र.१ □

मठाला स्थापण्यासाठी पुन्हा येतात मंबाजी

खिशाच्या आत घालूनी विठू नेतात मंबाजी

     मतल्याचा हा शेर अत्यन्त प्रभावी असून त्यातला 'पुन्हा ' हा शब्द काळ कोणताही असला तरी मंबाजी वृत्तीचे लोक जगात आजही वावरत आहेत हे दर्शवतो.पंढरीचा विठ्ठल हे महाराष्ट्राचं आराध्य दैवत.भक्तीच्या पायवाटा तुडवत भोळे भक्तजन मैलोमैल अंतर चालून त्याच्या भेटीला येतात आणि आपल्या दुःखांची गाऱ्हाणी त्याच्यापुढे मांडतात हे खरं असलं तरी पूर्वीसारखं सहज सोप्या पद्धतीने विठ्ठलाचं दर्शन त्यांना होतं का हो?दर्शनासाठी उभ्या असलेल्या लोकांना 'विक्रय चाले देवपणाचा ' हाच अनुभव बव्हंशी येतो हे सत्य आहे.विठोबाचं दर्शन करवून देणारे दलाल तिथे इतस्ततः फिरत असतात.त्यासाठी एखादा मठ स्थापन करतात,आपणच प्रतिविठ्ठल आहोत असंही भासवतात किंवा ठराविक रक्कम लाटून देवाचं दर्शन लोकांना घडवतात हे ढळढळीत वास्तव आहे.पूर्वीचा मंबाजी संतांच्या भोळ्या भक्तीला स्वमहात्म्याने नाडत होता तर आताचे मंबाजी पैसे लाटून विठ्ठलाचा बाजार मांडतात...परिस्थिती बदललेली नाही हेच खरं!

      देवलांच्या शारदा नाटकात 'जरि वरुनि धुवट सोवळा।घालिसी गळा।माळा रुद्राक्षांच्या खळा ' अशा रूपातले अनेक नवनवे साधू आणि बुवा समाजात माजलेत हेही या शेरातून सुचवायचं आहे असं मला वाटतं!

□ शेर क्र.२ □

तुम्हाला हालता यावे न साधे बोलता यावे

पवित्रे टाकुनी ऐसें धरी पेचात मंबाजी

    संत तुकोबांनी म्हटलंय तसं 'ऐसे कैसे झाले भोंदू।कर्म करुनी म्हणती साधू ' अशा वृत्तीचे अनेकजण आज समाजात उदयास आले आहेत,येत आहेत.ते गोड बोलून सामान्य लोकांची बोलती बंद करण्यात तरबेज असतात.आपल्या गोड गोड बोलण्याच्या जाळ्यात ओढून तुमच्याच पैशाने वेगवेगळ्या युक्त्या प्रयुक्त्या लढवून तुम्हालाच पेचात टाकण्याची त्यांची वृत्ती दुसऱ्याला देशोधडीला लावण्याचीच असते हेच या शेरात सुचवायचं असावं!

□ शेर क्र.३ □

कुमारी चालते कन्या,तशी चालेल प्रौढाही

असे कंत्राट सौख्याचे सदा घेतात मंबाजी

    अहाहा!हा तर समाजातले बुवा आणि महाराज यांच्या कृष्णकृत्यांवर थेट संधान साधणारा शेर आहे! 'राम मुखी बगलेत सुरी ' असाच ज्यांचा ढंग आहे त्या स्त्रीलंपट आणि भोगविलासी लोकांवर हा शेर थेट भाष्य करतो. 'तो मी नव्हेच ' नाटकातला राधेश्याम महाराज आठवला मला हा शेर वाचताना.वरून खूप सात्विक सोज्ज्वळ असल्याचा आव आणून समाजातल्या निष्पाप माता- भगिनींना सुखाने न जगू देणारे पाखंडी लोक अवतीभवती कमी नाहीत!स्वार्थ आणि सुखलोलुपता यासाठी ते कोणत्याही थराला जातात अगदी स्वतःच सौख्याचं कंत्राट घेतात आणि लोकांची दिशाभूल करतात हे वास्तव समोर ठेवणारा हा शेर डोळ्यात अंजन घालणारा आहे असं मला वाटतं.

□ शेर क्र.४ □

मला भंडावती येथे तुलाही गांजती येथे

पसरले दूरवर माझ्या-तुझ्या देशात मंबाजी

     हाही खूप परिणामकारी शेर!वैश्विक आणि राष्ट्रीय ऐक्याच्या गप्पा आपण सारेच खूप मारतो पण हे ऐक्य वैश्विक शांतता,सामाजिक ऐक्य, जे लोकांच्या हिताचं आहे त्याबाबतीत अभिप्रेत आहे पण या शब्दांचा नेमका चुकीचा अर्थ घेऊन देशात किंवा जगात कुठेही जा,सामान्य गोरगरीब,अबला यांना नाडणाऱ्या, गांजणाऱ्या लोकांची एक बंडखोर फळी तयार होऊन नको त्या बाबतीत ऐक्यभावना जागवतात ज्याचा उपद्रव सगळ्या समाजमनाला होतो!अशा लोकांचा अगदी जलदगतीने जगभर प्रसार होत असतो.खूपच सुंदर शेर!

□ शेर क्र.५ □

 अहो ज्ञानेश्वरा,टाका जुन्या ओव्या दुरुस्तीला

फुकाचा मारुनी रंधा इथे देतात मंबाजी

     वाह!किती हृदयस्पर्शी शेर आहे हा!

'जे खळांची व्यंकटी सांडो।

तयां सत्कर्मी रति वाढो।

भूतां परस्परे जडो।

मैत्र जिवांचे। '

     असं पसायदान ज्ञानोबा माऊलींनी भगवंताकडे मागितलं.जगातले द्वेष,हेवेदावे नष्ट होऊन इथे विश्वकल्याणाची भावना रुजो, वर्धित होवो अशी प्रार्थना करून वैश्विक मैत्र जोडलं जावं हा व्यापक दृष्टिकोन मांडत जगाचं कल्याण भक्तीच्या माध्यमातून चिंतलं पण त्याचा बरोबर उलट अर्थ लावत आपापल्या परीने संतवाङ्मयाची विघातक आणि परस्परविरुद्ध अर्थ लावून त्या उच्च तत्वांची पायमल्ली करणारे लोक जगात निपजले आहेत ही शोकांतिका आहे. साक्षात ज्ञानेश्वरांनाच या शेरातून गझलकार सांगतायत की तुमच्या त्या दिव्य लेखणीतून साकारलेल्या ओव्यांना या नराधमांच्या लेखी काही अर्थ राहिला नाही!त्या विश्वकल्याणाची प्रार्थना करणाऱ्या ओव्या दुरुस्त करण्याची वेळ या आधुनिक संतांनी(की असंतांनी?) आणली आहे!प्रत्येकाने स्वतःचं वर्तन तपासून पहावं असं वाटण्यासारखा चिंतनीय शेर आहे हा!

□ शेर क्र.६ □

तुकारामा, अरे ह्यांना जरा तू हाण पैजारा

मुखोटा लावुनी फिरती तुझ्या वेषात मंबाजी

    सरांचा हा शेवटचा शेर तर खूपच दमदार आहे!संतमांदियाळीतल्या एका ज्येष्ठ श्रेष्ठ संत तुकारामांना 'जगद्गुरु ' असं आदराने संबोधलं जातं. 'सावळे सुंदर।रूप मनोहर 'असं भक्तवत्सल विठुरायाचं वर्णन अभंगांमधून करणारे तुकोबा समाजातल्या विघातक माणसांच्या बाबतीत

'भले तरी देऊ कासेची लंगोटी। '

'नाठाळाचे काठी हाणू माथा। '

 असं छातीठोकपणे सांगू शकले इतकं त्यांच्या लेखणीचं सामर्थ्य. 'शब्दांचीच रत्ने ' प्रसवणारे तुकोबा नाठाळ लोकांना आपल्या शब्दांनी जोडे मारू शकतात इतकं त्यांचं संतत्व श्रेष्ठ होतं म्हणूनच गझलकार त्यांना विनवतात की अशा नाठाळांना शब्दांचे प्रहार करून तुम्ही ताळ्यावर आणा कारण तुमचा वसा चालवतोय असं वरवर दाखवत समाजात  विपरीत गोष्टींना महत्त्व देत फिरणाऱ्या तथाकथित संतांचा सुकाळ आला आहे आणि त्यांना वठणीवर आणायचं काम केवळ तुम्हीच करू शकता!फार आवडला हा शेर!

___________

□ ही गझल मला का आवडली □

कवीच्या,गझलकाराच्या शब्दांचं सामर्थ्य काय असू शकतं याचा प्रत्यय शब्दागणिक येतो अशी ही उच्च तत्वांचा पुरस्कार करणारी आणि विघातक गोष्टींवर बोट ठेवणारी आ. श्रीकृष्ण राऊत सरांची ही रचना मुळात सुंदर आहेच पण त्यातून आजूबाजूला घडणाऱ्या अनिष्ट गोष्टींचं सूक्ष्म निरीक्षण करून काही वेगळा विचार दिलाय म्हणून मला ही रचना विशेषत्वाने आवडली.

'सत्तांध लोकांस देई धडे तो स्वये रोखुनी शब्दबाणांसही '

असं कवीच्या लेखणीच्या सामर्थ्याचं वर्णन करणारी माझ्याच कवितेची ओळ मला आठवली.स्वतःच स्वतःच्या वर्तणुकीचं परीक्षण करावं असं कुणी ही रचना वाचली तर वाटू शकतं म्हणूनच वाचताक्षणीच यावर काही लिहावं असं मला वाटलं!

........................

□ या गझलेतली सौंदर्यस्थळं □

श्री.राऊत सरांची ही गझल 'वियद्गंगा ' वृत्तातली असून प्रत्येक शेर सशक्त आहे. 'मंबाजी ' हा रदिफच सद्य सामाजिक स्थिती,विचारप्रवृत्ती आणि अनिष्ट गोष्टींचं वाढलेलं प्रस्थ याचा निदर्शक आहे.बुवाबाजी,ढोंगबाजी,अविचार यांच्या पायावर आधारलेल्या जीवनपद्धतीवर प्रकाश टाकताना मठ,पवित्रे, कंत्राट,रंधा,दुरुस्त्या पैजारा,मुखोटे अशी विविध प्रतीकं या रचनेचं सौंदर्य अधिकाधिक खुलवतात.

'येतात,नेतात,पेचात, घेतात,देतात,वेषात ' हे खरं तर सहज रोजच्या वापरात येणारे क्रियावाचक शब्द पण त्यांचा काफिये म्हणून केलेला चपखल वापर हा आम्हा नवोदितांसाठी अभ्यसनीय आहे आणि यातून खूप शिकण्यासारखं आहे!

सरांच्या काव्य आणि गझलप्रतिभेला मनःपूर्वक नमस्कार!"👏

------------

 एक विद्यार्थिनी या भूमिकेतून मी श्री श्रीकृष्ण राऊत सरांना या रचनेचं रसग्रहण करू का असं विचारताच त्यांनी मला त्वरित परवानगी दिली आणि माझ्या कुवतीप्रमाणे मी प्रत्येक शेर अभ्यासून त्यावर मला भावलं ते मांडण्याचा प्रयत्न केलाय.अधिक मार्गदर्शन जाणकार करतीलच.

     मला रसग्रहणाची संधी दिल्याबद्दल मी उपक्रम संयोजक,आयोजक,समन्वयक आणि मार्गदर्शक व गझल मंच पदाधिकारी यांना मनापासून धन्यवाद देते!👏

□ © अर्चना देवधर, रत्नागिरी

..................................................

गझलाई : समकालीन गझलचे प्रातिनिधिक प्रतिबिंब : शिवाजी जवरे

गझलचा इतिहास आणि तिचा देश-विदेशातून तसेच भाषानिहाय होत आलेला प्रवास ह्या गोष्टी आता सर्वपरिचित झालेल्या आहेत, असे समजण्यात कोणती अडचण नाही. आता गझलेच्या टप्प्यांची भलेही चर्चा ('विश्लेषण' शब्द काहीसा भारी होतो.) करता येईल. त्यापैकी नव्वदीपर्यंतची गझल आणि नंतर दोन हजार दहा नंतरची गझल असे टप्पे पाडता येतील. केवळ भटांच्या प्रभावात आणि गझलेला 'स्टार व्हेल्यूज' असल्याच्या भ्रमात असलेल्या काही लोकांनी नव्वदीपर्यंत गझलेत हात-पाय मारलेत. परंतु पुढे त्यांचे गझलेतील स्वारस्य उतरत गेले. मात्र कवितेत सांगायचे तर-

'झेलता श्रावण शिरवा मी कविता केली
सोसता भीषण वणवा मी कविता केली '

  अशी ज्यांची प्रकृतीच मुळात कविता करण्याची असते ते कविता लिहीतच राहतात. इथे कविता हे 'प्रतिक' आहे. खरे म्हणजे हा स्वधर्म आहे. 'मधुकर'पुस्तकातील एका लेखात विनोबा लिहितात एखाद्या बासरीवादकाला म्हणा की बाबा रे, तुला काय हवे ते देतो, पण तू हे तुझे बासरीवादन बंद कर, तर तो म्हणेल ''मी तिकडे दूर जाऊन वाजवीन, पण बासरी वाजविण्याविना मी राहू शकत नाही. '' तशी गझलचीच प्रकृती असलेल्या मोजक्या लोकांनी नव्वदीच्या आसपास लिहायला घेतलेली गझल सातत्याने पुढेही लिहिली. आणि म्हणून ती भटांच्या प्रभावाबाहेर पडून इ.स.दोन हजारनंतरच्या गझलेला येऊन भिडली. अर्थात, दोन हजार नंतरच्या नवीन लोकांसाठी प्रेरणा, किंवा आकर्षण म्हणून भटांची गझलच पुरेशी आणि समर्थ होती. त्यामुळे मधल्या म्हणजे 'नव्वदी ते दोन हजार दहा'च्या काळात जी सातत्याने लिहिली गेली त्या गझलला किती महत्व द्यायचे, द्यायचेच नाही, हा ज्याचा त्याचा प्रश्न आहे. परंतु एक गोष्ट मात्र नाकारता येणार नाही, की ती गझल भटांच्या प्रभावाबाहेरची गझल आहे. कारण दीर्घकाळ एक गोष्ट केली की प्रत्येकाला आपापला सूर सापडतो. हा 'आपला' सूर सापडला की निर्मितीप्रक्रीयेतील व्यक्तीपासून अलिप्त होण्याची कलाही साधली जाते. जसे की-

'फक्त मी बाजूस हटलो न् तिला वाट दिली
जा, तुम्ही शब्दच जुळवा मी कविता केली. '

अशा प्रकारे 'आपली गझल' लिहिणारे लोक पुढेही लिहित गेलेत कारण त्यांना त्यांचा सूर  सापडला होता. त्याला आणखी एक कारण म्हणजे नव्वदीच्या आसपास समीक्षकांची गझलसंबंधी जी हेटाळणीपूर्वक विधाने येत होती, ती ह्या लोकांना, सावध करायला पुरेशी होती. सरसकट सर्व समीक्षकांची मते आकसातून आलेली आहेत, असे मानण्याऐवजी आपणास ती मते सावध करायला उपयुक्त असतील तर त्यांची उपयुक्तता तेवढी आपण टिपली पाहिजे. उदाहरणातून सांगायचे तर असे आपले वेगळेपण जपणाऱ्या लोकांमध्ये श्रीकृष्ण राऊत सर बरेच पुढचे, त्यानंतर श्याम पारसकर, व्यंकट देशमुख, चंद्रशेखर सानेकर, तिकडे मराठवाड्यात डॉ. अनंत ढवळे, वैभव देशमुख...ही माझ्या ध्यानात आलेली, राहिलेली नावे आहेत. ही वेगळी गझल लिहिणाऱ्या कवींमध्ये राऊत सर अधिक ज्येष्ठ, ह्याचा पुरावा म्हणजे भटांनी 'काफला' प्रकाशित केला तेंव्हा त्यात राऊत सर आहेत. त्यांच्यामागून आलेले आम्ही लोक, म्हणजे ज्यांच्या हातात आठ-आठ, दहा-दहा गझला असतील परंतु संकोच आणि बुजरेपणा ह्यामुळे आम्ही तिकडे लक्ष दिले नाही. तसेही 'काफला'मध्ये गझल प्रकाशित होणे न होणे ह्यासंदर्भात प्रसिद्ध व्यावसायिक, गुंतवणूक तज्ज्ञ आणि जनसेवक 'वॉरेन बुफे'चे एक विधान अत्यंत प्रत्ययी आहे. 

  "You can only find out who is swimming naked when the tide goes" कारण पुढे 'काफला'मधील अरुण सांगोळे, राऊत सरांसारखे लेखनात सातत्य टिकविणारे सोडले तर अन्य बहुतेक गझलकार आताशा कुठे दिसत नाहीत. अर्थात, आवश्यक नाही की कुणी एखाद्या कलेची जोपासना (आतून स्वारस्य नसतांनाही) करीतच रहावे.
 
ज्यांनी स्वत: स्वत्वाचे भान ठेवले, वेगळेपणा जपला, त्यांनाच ही वैशिष्ट्ये दुसऱ्यांच्या निर्मितीत दिसली की ते दाद देतात. दोन हजार दहा नंतरच्या गझलकार कवींच्या लेखनातील वैशिष्ट्ये जी राऊत सरांनी नोंदलीत ती समीक्षक किंवा जाणकार म्हणवणाऱ्या काही लोकांच्या कशी लक्षात येत नाहीत,  ह्याचे नवल वाटते. आजच्या तरुण गझलकारांच्या गझललेखनासंबंधी मला राऊत सर हे एक धीर देणारे ठिकाण वाटते. कारण आधी मी इ.स.दोन हजार नंतरच्या गझलचे सावधपणे समर्थन करीत होतो. परंतु 'गझलाई' वाचल्यापासून मला माझाच असा 'हरिक' झाला की 'चला आपल्यालाही बरेच कळते बरे का ? ' कारण नवीन गझलकारांच्या शेरातील नाविन्य आणि अभिव्यक्ती कौतुकास्पद असल्याचे जे आपण २००५ पासूनच म्हणतो तेच राऊत सरांचेही म्हणणे आहे. कारण कुणी तरी मान्यताप्राप्त जाणकार ज्येष्ठ आपल्या मताशी समान असा ध्वनित करीत असेल तर तो अभिप्राय अधिक धीटपणे प्रकट करायला गळा मोकळा वाटतो. हे काम 'गझलाई'मधील लेखांनी केले आहे. सर्वच शक्य नाही, पण काही लेखांमधील काही शेरांचे आणि सरांनी केलेल्या निरूपणाचेही वेचे घेऊन अल्पसा आस्वाद घेऊयात. 

    'जमाना बडा खराब', आपण कसे निरागस ही गझलेतील पारंपरिक भूमिका (हमे तो लुट लिया मिल के हुस्न वालोने...) त्यागून काहीसा आत्मचिंतनाचा संकेत प्रतिष्ठित व्हावा अशा प्रकारे कमलाकर आत्माराम देसले ह्यांचे शेर घेऊन अत्यंत सकारात्मक असे आस्वादन सरांनी 'गझलाई'मधील पहिल्या लेखात केले आहे.

'देहाचे वय वाढू दे पण आपल्या मनाचे शैशव जपावे, भुई कशीही असू दे अंकुरण्याची आणि आकाशाचे चुंबन घेण्याची उर्मी असली की खडकावरही निर्मितीची हिरवळ उभी होते. '

     डॉ. सुनील अहिरराव, ह्यांच्या गझल शैलीचे वर्णन करतांना  राऊत सर म्हणतात 'सुरेश भटानंतर आज लिहिल्या जाणाऱ्या तिसऱ्या पिढीच्या मराठी गझलला आपल्या परंपरेचे उत्कट भान आले आहे.... ' राऊत सरांच्या ओळी सार्थकी लावणारा हा डॉ. अहिरराव ह्यांच्या गझलेचा मतला, शेर बघा -

'टीचभर ही भूक सांभाळी विठोबा  
जन्मभर होतीच आषाढी विठोबा '

'पारखोनी जरा तू भक्त आता
हे तुला विकतील व्यापारी विठोबा '

बाहेरच्या शत्रूंशी तुम्ही लाख निपटून घ्याल हो, पण आपलं स्वत:चं काय? अशी प्रस्तावना असलेला  शेर नोंदून सरांनी सुप्रिया जोशींच्या गझलेची व्याख्या 'जीवनानुभवाच्या वाट वळणांनी तावून सुलाखून आलेली गझल... 'अशी केली.

'काल शेवटी शत्रूंची यादीच बनवली
नाव स्वत:चे लिहित गेले पूर्ण पानभर '

रुपेश देशमुखच्या काही शेरांचा आस्वाद घेतांना सर म्हणतात तो आशयाला साजेसे नेपथ्य देतो.

'कधी संयमी कधी अनावर आपण दोघे
हो-नाहीच्या उंबरठ्यावर आपण दोघे. '

रुपेशच्या ह्या संग्रहावर मीही आस्वादक लेख लिहिला आहे. (म्हणजे राऊत सरांच्या खालोखाल मलाही कळते की कुणावर लिहावे आणि लिहू नये.)

मनीषा नाईकचा -

'उल्केपरी चल सोडते आकाश मी
तू काळजाचे एकदा लोणार कर '

   हा शेर वाचून किंवा ऐकून माणूस आशयवैविध्याच्या चटक्यांनी किंवा विद्युत झटक्यांनी पागल नाही होणार ? आणि राऊत सर तरी ह्याला अपवाद कसे असतील?  

आपण नको त्या संदर्भात 'ओव्हर सेन्सिटाईज' आणि नको तेथे 'डिसेन्सिटाईज' झालेलो आहोत अशी विचित्र अवस्था झालेल्या समाजाचे वर्णन दोन ओळीत मांडण्याची पूजा फाटे ह्यांची हातोटी  राऊत सरांनी नेमकी पकडली बघा-

'ज्यास बाजारात किंमत फार होती
तो फटका नेमका फुसका निघाला. '

श्याम पारसकर, ह्या दुसऱ्या पिढीतील कवीचा हे शेर बघा- 

'भुकेजल्यांची भणंग दिंडी उभी दिसे ती तुझ्याच दारी
अशा घडीला जरी न तारी म्हणू कसा आपला विठोबा ? '

श्याम पारसकर ह्यांच्या प्रसिद्धीपराङ्मुख व्यक्तिमत्वाची राऊत सरांनी घेतलेली दखल हे एक मौलिक काम आहे.

'गझलाई'मध्ये राऊत सरांनी घेतलेला सुशांत खुरसाळेचा एक शेर मला ह्यासाठी अधिक प्रकर्षाने भावला, कारण मी 'मनाचे भूत' ह्या विषयावर एका दिवाळी अंकाच्या मागणीनुसार काही शेर लिहिले होते. त्या पुरस्कारप्राप्त गझलेतील एक शेर असा होता-

'मनाच्या 'कृष्णविवरा'शी अपेक्षांच्या किती राशी
मिळे ते शून्य होते अन् दिसे जे दूर ते मागे !

ह्याच आशयाची अभिव्यक्ती खुरसाळेने बघा किती प्रभावीपणे केली-

'जे मिळावे असे वाटते नेहमी                  
ते मिळाल्यावरी वाटते का कमी ? '

सौ. वंदना पाटील ह्यांच्याही गझलेतील वैशिष्ट्ये गझलाईत आलेली आहेत-

'ना कुणाचा हात पाठी ना घराणे गाजलेले
माझियापासून झाला हा सुरु इतिहास माझा '

नाना बेरगुडे ह्या माणसाची शब्दांची मानगूट पकडून आपला आशय रसिकांच्या पुढ्यात मांडण्याची रांगडी तऱ्हा बघा-

'पाखरा  हे योग्य नाही पाखराने सांगणे
पिंजरा विरघळत नसतो पंख फडफडल्यामुळे '

ममता सिंधू ताई सपकाळ ह्यांनी तारुण्यातील परस्परांची फसगत बघा कशी पकडली.

'मला चोरून बघण्याचा नाको ना आव आणू तू
तुला मी पाहिले आहे मला निरखून बघतांना '

राऊत सरांनी ही आणि अशी आजच्या गझलेतील कलाकुसर पकडली, नोंदली. ह्याला रसिकत्वाचा जिवंतपणा म्हणतात. अन्यथा आपण संपलो की अन्य सारे कसे अळणी म्हणून सुतक पाळणे, म्हणजे आपले औदासिन्य दुसऱ्यांच्या अंगणात मांडण्याचा करंटेपणा नव्हे काय? भोवतीच्या निर्मितीमधील हे कलावैभव, ही अभिव्यक्तीची उत्कटता, त्याच कलावंताला कळू शकते, उल्हासित करू शकते जो 'पुलं' च्या जाण्यावर हसण्याचे महत्व सांगणारी खालील 'विलापिका' लिहू शकतो-

'हसण्यावाचून जगी आपले कोणी नसते भाई
जगण्यासाठी आधाराला हसणे असते भाई

पैसाअडका, नाती-गोती, सगे सोयरे खोटे
मैत्र तेवढे हसण्याचे ते सच्चे दिसते भाई

ज्याला जमले हसणे त्याचे सुंदर झाले जगणे
आले नाही हसता त्याचे जगणे फसते भाई

वाण हसूचा छान जमवितोजगण्यासोबत सौदा
शिवले ज्याने ओठ त्याचे दुकान बसते भाई

लाख होऊ दे सभोवताली उजाड बाग-बगीचे
गाव फुलांचे मनात हसऱ्या अमुच्या वसते भाई '

ह्या लेखात उल्लेख न झालेल्या अन्य सर्वच गझलकारांच्या रचनाही, एवढ्याच काव्यमूल्याने युक्त आहेत. ही उगीचची मनधरणी किंवा संपादनी नाही, राऊत सरांनी काय एरवी त्यांना आपल्या सदरात समाविष्ट केले असेल? माझ्या क्षमतेला आणि लेखाच्या लांबीला पडलेल्या मर्यादांमुळे काहींना सोडणे अपरिहार्य होते. त्यांच्यासंबंधी वाचकांना सूचना करतो की आपण स्वत: 'गझलाई' मिळवा आणि वाचा. त्यातून भटांच्या प्रभावानंतरची परंतु भटांना अभिप्रेत असलेल्या,ज्याच्या त्याच्या, प्रत्येकाच्या आपपल्या समकालीन गझलचा  उलगडा होऊ शकेल.
.                                 शिवाजी जवरे,बुलढाणा                                                                                 ८०७६०९५३१२
.................................
□ गझलाई : आस्वादात्मक समीक्षा लेखसंग्रह
□ लेखक : श्रीकृष्ण राऊत
□ प्रकाशन : सूर्यमुद्रा प्रकाशन, नांदेड
□ पृष्ठे : १०४
□ मूल्य : १२५
□ पुस्तकाकरिता संपर्क : ८६६८६८५२८८